Tiền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (1945 - 1976)

Cách mạng tháng Tám thành công, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, công cuộc bảo vệ và xây dựng đất nước đứng trước nhiều thuận lợi cơ bản, nhưng cũng gặp phải vô vàn khó khăn, thử thách, trong đó có nhiều vấn đề cấp bách về kinh tế và tài chính tiền tệ cần được giải quyết kịp thời. Ngân khố Trung ương lúc bấy giờ chỉ còn vẻn vẹn 1.230.720 đồng Đông Dương, trong đó có 586.000 đồng tiền lẻ rách nát chờ tiêu hủy.

Về tài chính, Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã phát động phong trào “Quỹ độc lập”, “Tuần lễ vàng”. Nhân dân tham gia nhiệt tình, nô nức đóng góp ủng hộ kháng chiến. Kết quả, nhà nước nhận được 370 kg vàng và 20 triệu đồng Đông Dương. Ngoài ra, Chính phủ còn đặt ra chế độ đóng góp như: Đảm phụ quốc phòng, Qũy tham gia kháng chiến, Quỹ công lương và vay dân bằng hình thức phát hành Công thải Nam bộ, Công phiếu kháng chiến, Công trái quốc gia.

Chỉ 3 tuần lễ sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà ra đời, ngày 23/9/1945, Thực dân Pháp núp dưới bóng quân đội Anh tiến vào tước vũ khí của quân đội Nhật ở Nam Bộ, âm mưu quay trở lại xâm lược nước ta lần nữa. Chúng trắng trợn gây hấn ở Sài Gòn, mưu toan chiếm Nam Bộ làm bàn đạp chiếm cả Việt Nam và Đông Dương.

Những tháng đầu kháng chiến, quân Pháp chiếm đóng ba tỉnh Bình - Trị - Thiên, nhằm chia cắt lãnh thổ nước ta và gây rối loạn kinh tế giữa hai miền Bắc Nam. Mặt khác, do tình hình quân sự, kinh tế, chính trị của từng khu vực có những điểm riêng biệt, nên giá cả các mặt hàng có sự chênh lệch và không ổn định. Để giải quyết các vấn đề trên, Chính phủ Kháng chiến Trung ương (đóng ở Chiến khu Việt Bắc) đã quyết định thành lập ba khu vực tiền tệ riêng biệt là Bắc Bộ, Trung Bộ và Nam Bộ, đồng thời, đã gấp rút chuẩn bị việc phát hành tiền Việt Nam, để tạo lập một nền tiền tệ độc lập, tự chủ, công cụ quan trọng của chính quyền trong sự nghiệp kháng chiến và kiến quốc.

Bên cạnh việc in, đúc tiền để phục vụ kháng chiến, phục vụ đời sống nhân dân, chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa còn phải đối phó với nhiều hành động phá hoại nền tài chính tiền tệ của thực dân Pháp và quân đội Tưởng Giới Thạch.

Cuối tháng 10 năm 1945, thực dân Pháp cho phép Ngân hàng Đông Dương tự ý tung ra một loạt giấy bạc 100 đồng Đông Dương mới. Chính phủ Việt Nam đã kịp thời đối phó bằng cách cho đóng dấu của Ngân khố vào những tờ bạc được chính thức chuyển giao. Những tờ bạc không có dấu đều bị coi là tiền giả, nhân dân không tiêu. Sau đó, cơ quan tài chính của phái đoàn Pháp lại phải mang các loại giấy bạc mới in đó sang ngân khố xin đổi lấy các loại giấy bạc cũ, cho quân Pháp tiêu dùng.

Sau khi ký Hiệp định sơ bộ ngày 06/3/1946, Pháp một lần nữa cho phát hành trên thị trường giấy bạc Đông Dương loại 100 đồng và 50 đồng. Ngày 05/4/1946, Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra Sắc lệnh số 46/SL và sau đó là một loạt các Nghị định của Bộ Tài chính về việc cấm lưu hành các loại giấy bạc do Ngân hàng Đông Dương phát hành sau ngày 06/3/1946. Để nhanh chóng chiếm lĩnh thị trường tiền tệ, đẩy lùi giấy bạc Đông Dương ra khỏi vùng tự do, ngày 30/4/1948, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Sắc lệnh số 180/SL tuyên bố tất cả các loại giấy bạc của Ngân hàng Đông Dương phát hành đều không có giá trị trong vùng kháng chiến.

Đối với tiền của các triều đại phong kiến, Chính phủ ra Sắc lệnh số 167/SL ngày 12/4/1948 quy định trong thời hạn là 2 tháng ai có tiền đồng, có thể đem đổi lấy tiền Việt Nam (tiền Tài chính hay tiền Trung ương) theo giá 1 đồng bạc ăn 20 đồng tiền đồng.

Tháng 9 năm 1945, quân đội Tưởng Giới Thạch kéo vào miền Bắc mang theo tiền Quan kim, Quốc tệ và buộc Chính phủ Việt Nam phải cho lưu hành, đồng thời áp đặt tỷ giá cao hơn rất nhiều so với thị trường. Tuy nhiên, vấn đề này chỉ mang tính chất tạm thời, vì từ tháng 4 năm 1946, sau Hiệp ước Trùng Khánh và Hiệp định sơ bộ, quân đội Tưởng Giới Thạch lần lượt rút khỏi Việt Nam cùng với những đồng Quan kim, Quốc tệ.

Nguồn: Tác phẩm ''Lịch sử đồng tiền Việt Nam'' của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam