Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo: Để nâng năng lực cạnh tranh quốc gia

Với mục tiêu trở thành nước đang phát triển, có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao vào năm 2030 và là nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045, Tổng Bí thư Tô Lâm nhiều lần nhấn mạnh đến yêu cầu chuyển đổi mạnh mẽ tư duy phát triển, từ chiều rộng sang chiều sâu; từ dựa vào tài nguyên, lao động giản đơn sang dựa vào tri thức, công nghệ và năng suất; từ quản lý sang kiến tạo phát triển; từ Nhà nước “làm thay” sang “tạo điều kiện” cho xã hội và doanh nghiệp sáng tạo. Việc chuyển đổi mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ và thực hiện mục tiêu tăng trưởng hai con số gắn với xác lập mô hình tăng trưởng mới.

Khởi nghiệp sáng tạo phải được tiếp cận bằng tư duy và cách làm mới

Mỗi địa phương một cách làm, gắn với lợi thế riêng

Thực hiện chủ trương của Đảng, hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo tại nhiều địa phương đã bứt phá, trở thành động lực then chốt thúc đẩy tăng trưởng và nâng cao năng suất lao động. Với Đà Nẵng, hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo tiếp tục phát triển mạnh mẽ, tăng 130 bậc trong bảng xếp hạng toàn cầu, vươn lên vị trí thứ 766 trong tốp 1.000 thành phố tiêu biểu hàng đầu thế giới, được trung tâm nghiên cứu và bản đồ hệ sinh thái khởi nghiệp toàn cầu StartupBlink chứng nhận là hệ sinh thái tăng trưởng nhanh nhất Việt Nam. Thành phố còn ghi dấu nhiều bước đột phá trong phát triển công nghiệp công nghệ cao, vi mạch bán dẫn và hạ tầng số với nhiều sự kiện quan trọng như: khai trương Khu Công nghệ thông tin tập trung - Công viên phần mềm Đà Nẵng số 2; khởi động Dự án Phòng thí nghiệm công nghệ đóng gói tiên tiến...

Tại Quảng Ninh, đòn bẩy phát triển được đặt vào đổi mới thể chế gắn với hạ tầng ươm tạo. Tỉnh tập trung xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo thông qua việc hình thành các vườn ươm doanh nghiệp, tăng cường kết nối nguồn lực và tạo lập môi trường thuận lợi để các ý tưởng sáng tạo hình thành và phát triển. Bà Vũ Thị Kim Chi, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ cho biết, tỉnh tập trung cải cách thủ tục hành chính, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và start-up; đồng thời, việc thành lập Trung tâm Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo đã tạo ra địa chỉ hội tụ cho ý tưởng, tri thức và nguồn vốn. Việc duy trì các câu lạc bộ đầu tư và khởi nghiệp đã góp phần hình thành không gian giao dịch thực chất cho hệ sinh thái.

Để có được kết quả này, Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho biết, các văn bản liên quan cùng các nghị định về quỹ đầu tư mạo hiểm và công nhận trung tâm đổi mới sáng tạo đã tạo ra “đường băng” thể chế cần thiết, giúp hệ sinh thái “cất cánh”, từ hỗ trợ hành chính sang vận hành theo logic thị trường. Đặc biệt Thông tư số 08/2025/ TT-BKHCN của Bộ Khoa học và Công nghệ đánh dấu bước cụ thể hóa chủ trương phân cấp, phân quyền trong lĩnh vực công nghệ cao, khi thẩm quyền chứng nhận doanh nghiệp và cơ sở ươm tạo được giao cho UBND cấp tỉnh. Cách làm này giúp rút ngắn thủ tục, giảm khâu trung gian, tăng tính chủ động cho địa phương và tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp trong hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo.

Nuôi dưỡng khát vọng khởi nghiệp

Tuy nhiên, việc phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ở Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế, bất cập. Bà Phạm Thị Nhâm, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Lâm Đồng thẳng thắn nhìn nhận, sau sáp nhập, tỉnh hình thành 3 vùng động lực cao nguyên - duyên hải - trung du, định vị tầm nhìn trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo xanh của vùng, lấy nông nghiệp công nghệ cao làm trụ cột.

Tuy nhiên, hệ sinh thái khởi nghiệp của tỉnh vẫn đối mặt nhiều điểm nghẽn như thiếu nhân lực chất lượng cao, chưa có quỹ đầu tư mạo hiểm đủ mạnh, liên kết giữa Nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp chưa chặt chẽ, khả năng thương mại hóa còn hạn chế. Còn tại một số địa phương khác, điểm nghẽn vẫn nằm ở mức đầu tư cho R&D và sự liên kết chưa chặt giữa các chủ thể trong hệ sinh thái; việc chưa hình thành các quỹ đầu tư mạo hiểm địa phương khiến hệ sinh thái thiếu nguồn lực cho các dự án giai đoạn đầu; kết nối giữa các thành phần trong hệ sinh thái còn rời rạc, thiếu bền vững.

Ở tầm vĩ mô, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính cũng đánh giá, dù hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo của Việt Nam đã đạt được những kết quả bước đầu đáng khích lệ, song do xuất phát điểm chậm nên còn nhiều khoảng cách so với khu vực và thế giới, chưa tương xứng với tiềm năng trí tuệ và năng lực của con người Việt Nam. Do đó, Thủ tướng yêu cầu xây dựng cơ chế chính sách khuyến khích, thúc đẩy khởi nghiệp về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Hình thành hệ sinh thái cho khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo; xây dựng văn hóa khởi nghiệp quốc gia, đặc biệt trong thế hệ trẻ.

Từ góc nhìn thực tiễn, một chuyên gia cho rằng, “đường băng” thể chế cho khởi nghiệp đổi mới sáng tạo có thể tiếp tục được mở rộng, nhưng việc “cất cánh” có hiệu quả không lại phụ thuộc rất lớn vào lựa chọn chiến lược và năng lực hành động. Thể chế cần được cụ thể hóa bằng các mô hình vận hành phù hợp với điều kiện, lợi thế và mức độ sẵn sàng của từng địa bàn.

Trong tổng thể các giải pháp đó, nguồn lực tài chính, đặc biệt là “vốn mồi” cho khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, được xác định là một cấu phần quan trọng. Theo ông Trương Việt Dũng, Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội, trong tiến trình hoàn thiện thể chế cho đổi mới sáng tạo, Hà Nội được Đảng, Nhà nước giao sứ mệnh tiên phong đi trước, thử nghiệm trước và dẫn dắt các cơ chế đổi mới mang tính đột phá. Hiện Hà Nội đang triển khai thành lập Quỹ Đầu tư mạo hiểm với quy mô tối đa 1.200 tỷ đồng, trong đó ngân sách Nhà nước tham gia tối đa 49%, đóng vai trò là “vốn mồi” kết nối chính sách, thị trường vốn và cộng đồng khởi nghiệp. Quỹ này được thiết kế theo mô hình mở, cho phép các tổ chức, cá nhân cùng tham gia góp vốn bên cạnh nguồn ngân sách Nhà nước. Chính sách mới cũng cho phép quỹ triển khai đầu tư theo chu kỳ dài hạn, kéo dài 10 - 15 năm, thay vì tính toán hiệu quả theo từng thương vụ riêng lẻ.

Từ những định hướng và thực tiễn đó có thể thấy, nếu các bộ, ngành và địa phương tạo được sự đột phá, tiên phong trong việc gỡ bỏ những rào cản về cơ chế, chính sách, đồng thời xây dựng các ưu đãi đặc thù đủ sức khơi thông nguồn lực xã hội, các dự án khởi nghiệp đổi mới sáng tạo chắc chắn sẽ ngày càng gia tăng cả về số lượng lẫn chất lượng.