Mượn sức AI bứt phá giới hạn của ngành kinh tế nghìn tỷ

AI đặt ra yêu cầu đổi mới mô hình sản xuất, quản trị, khai thác và bảo vệ tài sản trí tuệ trong ngành điện ảnh

Không dừng lại ở giá trị tinh thần

Nhìn lại bức tranh thị trường, điện ảnh Việt Nam đang cho thấy hình hài của một ngành kinh tế sáng tạo nhiều tiềm năng. Theo số liệu của Box Office Vietnam (đơn vị quan sát phòng vé độc lập), tính từ ngày 1/1-8/6, có khoảng 29 phim Việt được phát hành, mang về tổng doanh thu hơn 1.700 tỷ đồng. Con số này tăng khoảng 68,4% so với cùng kỳ năm 2025, thời điểm chỉ có 19 phim nội địa ra rạp trong 6 tháng đầu năm.

Điều đó cho thấy điện ảnh Việt Nam đã là một ngành kinh tế sáng tạo có quy mô, có khán giả, có dữ liệu, có dòng tiền và có trách nhiệm pháp lý. Nhưng cũng trong bức tranh ấy, số lượt xem phim tại rạp bình quân của người Việt Nam mới khoảng 0,7 lần/người/năm, thấp hơn một số thị trường trong khu vực như Malaysia (1 lần/người/năm) hay Singapore (1,3 lần/người/năm), nghĩa là dư địa tăng trưởng còn rất lớn.

Kết quả này nếu nhìn vào các mục tiêu lớn của đất nước, chúng ta thấy áp lực đổi mới là rất rõ. Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Huy Dũng cho biết, chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đặt mục tiêu các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 7% GDP vào năm 2030.

Cùng với đó, Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025 - 2035 cũng dành nguồn lực lớn cho lĩnh vực này. Những mục tiêu trên cho thấy văn hóa không còn chỉ là yếu tố làm phong phú đời sống tinh thần mà đã trở thành một động lực phát triển. Trong đó, điện ảnh giữ vai trò đặc biệt bởi vừa là ngành sáng tạo, vừa có khả năng lan tỏa giá trị văn hóa, hình ảnh đất nước và con người Việt Nam ra thế giới.

“Nếu chúng ta làm tốt hơn về chất lượng nội dung, phân phối số, quảng bá, bảo vệ bản quyền và trải nghiệm khán giả, điện ảnh Việt Nam còn có thể đi xa hơn nhiều so với kết quả hiện nay”, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch khẳng định.

Chia sẻ từ thực tiễn, bà Ngô Phương Lan, Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam cho biết, điện ảnh Việt Nam đang đứng trước cơ hội phát triển thành ngành công nghiệp văn hóa quan trọng, song quá trình chuyển đổi số và sự phát triển nhanh của AI cũng đặt ra yêu cầu đổi mới mô hình sản xuất, quản trị, khai thác và bảo vệ tài sản trí tuệ.

Một số nghiên cứu quốc tế dự báo thị trường AI trong làm phim có thể tăng từ hơn 3 tỷ USD năm 2024 lên trên 20 tỷ USD vào đầu thập niên 2030. Nhiều thử nghiệm cho thấy AI có thể hỗ trợ viết kịch bản, dựng bản phác thảo cảnh quay (storyboard), tiền kỳ, hậu kỳ, kỹ xảo hình ảnh, lồng tiếng, phụ đề, phục chế, phân tích khán giả và quảng bá. Những việc trước đây cần nhiều tháng, nhiều đội ngũ, nhiều ngân sách, nay có thể được làm nhanh hơn, rẻ hơn và cá nhân hóa hơn. Đơn cử, thị trường phim ngắn Trung Quốc đạt quy mô khoảng 7 tỷ USD và được dự báo tiếp tục tăng mạnh trong những năm tới, trong đó phim ngắn do AI tạo ra chiếm tỷ trọng ngày càng lớn.

Bên cạnh những cơ hội mới, AI cũng đặt ra nhiều thách thức về quyền tác giả và sở hữu trí tuệ (SHTT) khi công nghệ ngày càng tham gia sâu vào quá trình sáng tạo nội dung. Chi phí tạo nội dung từ AI giảm xuống rất thấp, thì chi phí để xác định nguồn gốc, xác định quyền, xác định trách nhiệm và bảo vệ niềm tin của thị trường lại tăng lên rất cao. Nhiều vấn đề pháp lý mới đang được đặt ra như quyền đối với dữ liệu dùng để huấn luyện AI, xác định tính nguyên bản của tác phẩm, quyền sở hữu sản phẩm có sự hỗ trợ của AI hay trách nhiệm pháp lý khi phát sinh tranh chấp. AI đã khiến hành vi vi phạm bản quyền trở nên phức tạp hơn rất nhiều. Không chỉ còn là sao chép phim, việc vi phạm còn có thể diễn ra dưới hình thức cắt ghép, tóm tắt, huấn luyện mô hình AI, tạo bản sao số của diễn viên hoặc sử dụng giọng nói, hình ảnh mà người liên quan không hề biết hoặc đồng ý. Điều này đòi hỏi hệ thống pháp luật cần tiếp tục được rà soát, hoàn thiện để theo kịp sự phát triển của công nghệ.

Kiện toàn hệ sinh thái và tiếp cận đa chiều

Do đó, bà Ngô Phương Lan khẳng định, bảo vệ người sáng tạo là nền tảng để phát triển công nghiệp văn hóa. Vì vậy, việc hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền SHTT; nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế, ứng dụng công nghệ hiện đại và xây dựng hệ sinh thái điện ảnh chuyên nghiệp có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển bền vững của ngành điện ảnh và phát huy sức mạnh mềm văn hóa quốc gia.

Dưới góc độ nhà quản lý, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đề nghị các cơ quan quản lý, nhà sản xuất và doanh nghiệp xây dựng hệ thống dữ liệu đồng bộ cho điện ảnh Việt Nam. Cần nhìn điện ảnh như một hệ sinh thái dữ liệu quốc gia của ngành văn hóa. Trong hệ sinh thái đó, cơ quan quản lý không chỉ nhận hồ sơ và cấp phép mà là thiết kế tiêu chuẩn, kết nối dữ liệu, giám sát dòng chảy nội dung, đo hiệu quả chính sách và tạo điều kiện cho thị trường phát triển lành mạnh. Đồng thời đưa vấn đề quyền SHTT vào ngay từ khâu thiết kế, sản xuất tác phẩm; chuyển hoạt động chống vi phạm bản quyền từ các chiến dịch ngắn hạn sang năng lực quản trị, vận hành thường xuyên.

TS. Bùi Thị Bích Liên, giảng viên luật Sở hữu trí tuệ tại Trường ĐH FPT, nhận định việc thiết lập Tòa án Sở hữu trí tuệ là một bước đi cần thiết để hoàn thiện cơ chế pháp lý chuyên sâu. Tuy nhiên, nguyên tắc bất di bất dịch của mọi khung pháp lý là con người phải luôn giữ vai trò trung tâm và tối thượng trong mọi hoạt động sáng tạo. Với các tác phẩm có sự tham gia của AI, việc xác lập quyền SHTT cần được đánh giá dựa trên các nền tảng căn bản như ý tưởng cốt lõi phải khởi nguồn từ trí tuệ con người; tác giả phải nắm quyền kiểm soát thực chất trong suốt quá trình kiến tạo sản phẩm; có sự can thiệp, tinh chỉnh mang đậm tính sáng tạo chủ động; và tác phẩm cuối cùng phải là lăng kính phản chiếu chân thực tư duy sáng tạo độc lập của người tạo ra nó.

Cùng chung nhận định này, bà Trịnh Thị Thủy Liên, Tổng giám đốc VinStudio nhấn mạnh, giá trị cốt lõi và linh hồn của điện ảnh vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào đội ngũ biên kịch, đạo diễn – những người nhào nặn câu chuyện từ chính những chiêm nghiệm, cảm xúc và thế giới quan cá nhân. AI, dù ưu việt đến đâu, cũng thuần túy là công cụ hỗ trợ và tuyệt đối không thể thay thế dấu ấn sáng tạo độc bản của nhân loại. Trong khoảng 5 năm tới, khi AI trở nên phổ biến hơn nữa và tiếp cận tương đối đồng đều giữa các nền điện ảnh, lợi thế cạnh tranh sẽ thuộc về bản sắc và sự khác biệt, do đó việc bảo vệ quyền sáng tạo của con người là yếu tố quan trọng để duy trì năng lực cạnh tranh trong kỷ nguyên AI.