Dự án Luật Dầu khí (sửa đổi): Thay đổi tư duy quản lý, mở lối không gian năng lượng tỷ đô

Dự án Luật Dầu khí (sửa đổi) sẽ chuyển dịch quyền lực mạnh mẽ từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm", đồng thời định hình hành lang pháp lý cho năng lượng ngoài khơi và công nghệ lưu trữ carbon

Nghịch lý thực tiễn: Thể chế đi sau đà suy giảm tài nguyên

Luật Dầu khí năm 2022 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2023) từng được đánh giá là một trong những đạo luật chuyên ngành tiến bộ, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động thăm dò, khai thác, đóng góp lớn vào ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, bối cảnh thực tiễn đã thay đổi với tốc độ nhanh chóng, tạo ra những điểm nghẽn mà khung pháp lý hiện hành không đủ sức giải quyết.

Báo cáo tổng kết thi hành Luật Dầu khí 2022 của Bộ Công Thương đã chỉ ra rằng, hầu hết các mỏ dầu khí của Việt Nam đều đã khai thác trong thời gian dài và đang trong giai đoạn cuối, dẫn tới suy giảm sản lượng tự nhiên từ 15-30%. Trong khi đó, việc gia tăng trữ lượng luôn ở mức thấp. Các phát hiện mới chủ yếu là các mỏ nhỏ, cận biên, nằm ở vùng nước sâu, xa bờ, đòi hỏi điều kiện kỹ thuật phức tạp và chịu ảnh hưởng của các yếu tố nhạy cảm về địa chính trị trên Biển Đông.

Song song với đó, xu hướng chuyển dịch năng lượng toàn cầu và cam kết mạnh mẽ của Chính phủ Việt Nam tại Hội nghị COP26 về việc đạt mức phát thải ròng bằng "0" (Net Zero) vào năm 2050 đã đặt ngành dầu khí trước áp lực phải thay đổi mô hình. Luật Dầu khí 2022 bộc lộ khoảng trống lớn khi chưa có các quy định điều chỉnh chuỗi giá trị năng lượng ngoài khơi cũng như hoạt động thu giữ, lưu trữ carbon (CCS). Sự chậm trễ trong việc luật hóa các lĩnh vực mới này có nguy cơ làm lỡ nhịp dòng vốn đầu tư xanh khổng lồ đang chuyển dịch trên toàn cầu.

Nhận diện rõ những nút thắt này, Dự án Luật Dầu khí (sửa đổi) đã được khởi động nhằm nâng tầm đạo luật gốc, với 5 nhóm chính sách lớn mang tính đột phá.

Đẩy mạnh phân cấp, giao quyền chủ động cho doanh nghiệp nhà nước

Một trong những rào cản lớn nhất của hoạt động dầu khí thời gian qua là quy trình thủ tục hành chính rườm rà, thiếu tính đồng bộ, quản lý theo tư duy gom quyền lên cấp cao. Dự thảo Luật sửa đổi mang đến một cuộc "cách mạng" khi chuyển biến mạnh mẽ từ phương thức quản lý nhà nước "tiền kiểm" sang "hậu kiểm", gắn liền với việc phân cấp, phân quyền triệt để.

Dự thảo thể hiện sự mạnh mẽ khi giao quyền rất lớn cho Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam). Thay vì phải trình lên Thủ tướng Chính phủ hay Bộ Công Thương như trước đây, Petrovietnam giờ đây được trực tiếp phê duyệt hàng loạt quyết sách quan trọng: Được quyền phê duyệt kế hoạch khai thác sớm mỏ dầu khí, kế hoạch thu dọn công trình dầu khí; Được chấp thuận kéo dài thời gian giữ lại diện tích phát hiện khí; mở rộng diện tích hợp đồng, hợp nhất phát hiện dầu khí. Đặc biệt, Petrovietnam được trao quyền thẩm định, phê duyệt báo cáo tài nguyên, trữ lượng đối với các mỏ có tổng lượng dầu tại chỗ dưới 30 triệu m³ hoặc khí dưới 30 tỷ m³, cũng như các trường hợp có thay đổi nhỏ hơn hoặc bằng 30% so với phê duyệt gần nhất.

Thủ tướng Chính phủ sẽ chỉ tập trung quyết định các vấn đề vĩ mô về quốc phòng, an ninh, danh mục các lô dầu khí, cơ chế ưu đãi đặc biệt và định hướng chủ trương. Sự phân vai rõ nét này không chỉ giảm tải cho cơ quan quản lý nhà nước mà còn trao cho Petrovietnam sự linh hoạt tối đa để chớp thời cơ thương mại, tối ưu hóa dòng tiền đầu tư trong bối cảnh thị trường biến động không ngừng.

Điểm khác biệt mang tính chất định hình tương lai của Dự thảo Luật so với Luật hiện hành là việc mở rộng đối tượng điều chỉnh sang lĩnh vực năng lượng ngoài khơi và dịch vụ dầu khí kỹ thuật cao.

Dự thảo đã định nghĩa rõ năng lượng ngoài khơi bao gồm năng lượng gió, mặt trời, đại dương và các dạng năng lượng khác (như hydrogen xanh, amoniac xanh) được tạo ra từ ngoài khơi. Luật mới cho phép và khuyến khích các nhà đầu tư tiến hành chia sẻ, tận dụng cơ sở hạ tầng, thông tin, dữ liệu dầu khí hiện hữu (điều tra, khảo sát) để phát triển các dự án năng lượng ngoài khơi. Petrovietnam được Chính phủ giao trọng trách quản lý, giám sát và trực tiếp khảo sát tiềm năng của các dự án này.

Bên cạnh đó, việc kiến tạo khung pháp lý cho hoạt động Thu giữ và Lưu trữ Carbon (CCS) (Chương VIII) là một bước tiến vượt bậc. Nhằm hiện thực hóa mục tiêu giảm phát thải, Nhà nước có chính sách khuyến khích các cá nhân, tổ chức tận dụng các công trình dầu khí, các mỏ cạn kiệt, tầng chứa nước để triển khai dự án CCS.

Để tạo sức hấp dẫn cho lĩnh vực hoàn toàn mới và tốn kém này, Luật sửa đổi đưa ra những ưu đãi cực kỳ mạnh mẽ: Các công trình CCS được miễn tiền sử dụng biển. Hơn thế nữa, nhà thầu khi triển khai dự án CCS được quyền sở hữu, trao đổi, mua bán tín chỉ carbon theo quy định pháp luật bảo vệ môi trường, mang lại một nguồn thu tài chính hoàn toàn mới, biến nỗ lực bảo vệ môi trường thành một lĩnh vực có khả năng sinh lời.

Cởi trói Hợp đồng Dầu khí và thăng hạng chính sách ưu đãi đầu tư

Hoạt động dầu khí mang tính rủi ro cao, vòng đời dự án dài và đòi hỏi lượng vốn khổng lồ. Để thu hút các nhà đầu tư trong bối cảnh những mỏ dễ khai thác không còn, Luật Dầu khí sửa đổi đã tăng cường độ linh hoạt cho Hợp đồng Dầu khí.

Dự thảo bổ sung cơ chế cho phép gia hạn thời hạn hợp đồng dầu khí thêm không quá 10 năm. Đây là điều kiện cốt lõi để đảm bảo hiệu quả đầu tư bổ sung, giúp nhà thầu có đủ quỹ thời gian thu hồi vốn và tận thu tối đa trữ lượng dầu khí. Luật cũng bổ sung hành lang pháp lý cho phép hợp nhất hợp đồng dầu khí đối với các mỏ liền kề, giúp tối ưu hóa hệ thống dùng chung, giảm chi phí phát triển mỏ, từ đó biến các mỏ nhỏ, mỏ cận biên trở nên khả thi về mặt kinh tế.

Về chính sách ưu đãi, nhận thấy quy định hiện hành chưa đủ "lực" để kích thích dòng vốn vào các vùng rủi ro, dự thảo bổ sung đặc quyền cho hai đối tượng: Mỏ dầu khí cận biên và dự án áp dụng nâng cao hệ số thu hồi dầu (EOR).

Cụ thể, đối với các dự án EOR (sử dụng công nghệ để bơm ép, tận thu dầu), nhà đầu tư sẽ được áp dụng mức thu hồi chi phí tăng thêm không quá 10% so với mức hiện tại, đồng thời được gia hạn hợp đồng. Đối với mỏ cận biên, nhà thầu không chỉ được áp dụng thuế suất ưu đãi đặc biệt mà tỷ lệ thu hồi chi phí cũng được tăng thêm tối đa 10%. Những điều chỉnh "chỉ số tài chính" này là thông điệp mạnh mẽ gửi tới giới đầu tư quốc tế về một môi trường kinh doanh thấu hiểu rủi ro và sẵn sàng chia sẻ lợi ích.