Nội địa hóa có phải “chìa khóa” để hàng Việt vượt rào cản?

Ngành dệt may tỷ lệ nội địa hóa của ngành đạt khoảng 45-48%, thuộc nhóm cao nhất trong các ngành chế biến, chế tạo.Ảnh: TG·

Kim ngạch tăng, giá trị nội địa còn mỏng

Xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam trong 6 tháng đầu năm đạt 266,52 tỷ USD, tăng 21% so với cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, nhập khẩu tăng nhanh hơn đã đẩy cán cân thương mại vào trạng thái nhập siêu gần 16,66 tỷ USD, trái ngược với mức xuất siêu 8 tỷ USD của cùng kỳ năm 2025. Kết quả này cho thấy sức bật của xuất khẩu vẫn đi kèm với sự phụ thuộc lớn vào máy móc, linh kiện, nguyên liệu và hàng hóa trung gian nhập khẩu.

Điện tử là ví dụ điển hình cho nghịch lý này. Trong nửa đầu năm 2026, tổng kim ngạch xuất khẩu điện tử đạt mức kỷ lục 92,5 tỷ USD, tăng gần 60% so với cùng kỳ năm trước. Nhiều doanh nghiệp đã có đơn hàng đến hết quý III và một phần quý IV, nhất là các đơn hàng liên quan đến thiết bị hạ tầng mạng và chuỗi cung ứng của Samsung, Apple, LG. Dù vậy, đằng sau mức tăng trưởng cao là nỗi lo tỷ lệ nội địa hóa còn thấp, đặc biệt trong lĩnh vực bán dẫn.

Theo số liệu của Cục Hải quan, nhập khẩu của khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài trong 6 tháng đầu năm 2026 đạt 204,7 tỷ USD, tăng 37,3% và là mức cao nhất từ trước đến nay. Riêng nhóm điện tử, máy tính và linh kiện, kim ngạch nhập khẩu của doanh nghiệp FDI lên tới 107 tỷ USD. Tỷ lệ nội địa hóa của ngành điện tử chỉ khoảng 15-18%, trong khi khoảng 95% kim ngạch xuất khẩu của ngành đến từ khu vực FDI. Điều này cho thấy phần giá trị do doanh nghiệp Việt Nam trực tiếp tạo ra trong chuỗi xuất khẩu điện tử vẫn còn hạn chế.

Bà Đỗ Thị Thúy Hương, Ủy viên Ban Chấp hành Hiệp hội Doanh nghiệp Điện tử Việt Nam, chia sẻ: “Điều doanh nghiệp ngại nhất là tỷ lệ nội địa hóa của ngành còn thấp, doanh nghiệp vẫn phụ thuộc vào linh kiện và vật liệu nhập khẩu, nhất là trong lĩnh vực bán dẫn”.

Chia sẻ của bà Hương không phải là vấn đề mới, mà đã tồn tại nhiều năm qua, và càng bộc lộ rõ khi xuất khẩu tăng trưởng thì nhập khẩu nguyên liệu cũng tăng theo.

Tỷ lệ nội địa hóa thấp là nguyên nhân khiến kim ngạch nhập khẩu đầu vào của ngành điện tử lên tới xấp xỉ 100 tỷ USD, đưa ngành này nhập siêu khoảng 6,7 tỷ USD chỉ trong chưa đầy 6 tháng.

Tình trạng phụ thuộc nguồn cung nhập khẩu cũng diễn ra ở ngành dệt may, dù những năm gần đây tỷ lệ nội địa hóa đã phần nào được cải thiện.

Dệt may có mức độ chủ động tốt hơn nhưng vẫn chưa giải quyết hết các điểm nghẽn. Theo đó, tỷ lệ nội địa hóa của ngành đạt khoảng 45-48%, thuộc nhóm cao nhất trong các ngành chế biến, chế tạo. Trong 6 tháng đầu năm 2026, ngành duy trì mức xuất siêu khoảng 10 tỷ USD, cho thấy quá trình chuyển từ gia công đơn thuần sang tăng tỷ lệ cung ứng nguyên phụ liệu trong nước đã mang lại hiệu quả rõ rệt.

Ông Lê Tiến Trường, Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn Dệt may Việt Nam, kiêm Phó Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Việt Nam, cho biết mức độ chủ động nguồn nguyên vật liệu của dệt may Việt Nam hiện đứng thứ ba trong nhóm năm nước xuất khẩu dệt may lớn nhất thế giới, chỉ sau Trung Quốc và Ấn Độ. Tuy nhiên, khâu dệt, nhuộm và hoàn tất vẫn là điểm nghẽn lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ của CPTPP và EVFTA.

Tương tự, thủy sản cũng là ngành có mức cải thiện hàm lượng giá trị nội địa thuộc nhóm cao trong số các ngành xuất khẩu. Ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam, thông tin: “Theo ước tính của chúng tôi, trong 10 USD kim ngạch xuất khẩu thủy sản thì có tới 8 USD là giá trị do người Việt Nam tạo ra, từ nuôi trồng, khai thác, chế biến đến logistics và các dịch vụ liên quan”.

Thủy sản cũng là ngành có mức cải thiện hàm lượng giá trị nội địa thuộc nhóm cao trong số các ngành xuất khẩu. Ảnh:MH·

Nội địa hóa thành lá chắn thương mại

Tăng tỷ lệ nội địa hóa không chỉ giúp Việt Nam giữ lại nhiều giá trị hơn trong mỗi đơn hàng, mà còn tạo “sức đề kháng” cho hàng hóa trước các rào cản thương mại ngày càng phức tạp. Khi chủ động được nguyên liệu, linh kiện và quy trình sản xuất, doanh nghiệp có thể chứng minh rõ nguồn gốc hàng hóa, đáp ứng quy tắc xuất xứ và giảm nguy cơ bị cáo buộc gian lận hoặc lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại.

Bà Trịnh Thị Thu Hiền, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương, cho rằng xuất xứ hàng hóa không chỉ đơn thuần là việc xác định quốc gia hoặc nơi sản xuất. Đây còn là điều kiện cần thiết để hàng hóa được hưởng ưu đãi thuế quan, qua đó gia tăng năng lực cạnh tranh và duy trì vị thế tại nhiều thị trường. Quy tắc xuất xứ đồng thời tạo động lực cho doanh nghiệp đầu tư sản xuất trong nước, hoàn thiện hồ sơ nguyên liệu và kiểm soát chuỗi cung ứng chặt chẽ hơn.

Áp lực tuân thủ đang gia tăng tại các thị trường xuất khẩu lớn. Tại Liên minh châu Âu, cơ chế quản lý đang chuyển từ kiểm soát chất lượng sản phẩm cuối cùng sang kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng.

Bà Võ Thị Ngọc Diệp, Tham tán thương mại Việt Nam tại Hà Lan, cho biết EU tiếp tục mở rộng Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon, thúc đẩy quy định chống mất rừng, siết chặt dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và đề cao các tiêu chí ESG. Những yêu cầu này buộc doanh nghiệp phải đầu tư từ vùng nguyên liệu, công nghệ sản xuất đến trách nhiệm môi trường.

Tại Hoa Kỳ, rủi ro không chỉ đến từ chính sách thuế quan mà còn từ các cuộc điều tra liên quan đến lao động, môi trường, sở hữu trí tuệ và xuất xứ hàng hóa. Ông Đỗ Ngọc Hưng, Tham tán Thương mại Việt Nam tại Hoa Kỳ, cảnh báo doanh nghiệp phải chuẩn bị kỹ hồ sơ truy xuất nguồn gốc để bảo vệ thị phần. Khi quy mô xuất khẩu sang Hoa Kỳ tiếp tục tăng, nguy cơ hàng Việt bị soi xét về nguồn gốc nguyên liệu và tỷ lệ giá trị tạo ra tại Việt Nam cũng tăng tương ứng.

Thực tế này đặt ra yêu cầu phải chuyển từ ứng phó bị động sang xây dựng năng lực tuân thủ ngay từ đầu. Doanh nghiệp cần tăng cường tự kiểm tra, thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ, lưu trữ đầy đủ hồ sơ nguyên phụ liệu và xác định rõ tỷ lệ giá trị được tạo ra trong nước. Việc kiểm soát xuất xứ không nên chỉ được thực hiện khi có yêu cầu giải trình, mà phải trở thành một phần thường xuyên trong quản trị sản xuất và chuỗi cung ứng.

Chương trình Phát triển công nghiệp hỗ trợ giai đoạn 2026-2035, được phê duyệt tại Quyết định số 929/QĐ-TTg, đặt mục tiêu nâng cao năng lực sản xuất trong nước và thúc đẩy doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Các ngành điện tử thông minh, thiết bị năng lượng, đường sắt, ô tô, cơ khí, tự động hóa, công nghiệp công nghệ cao, dệt may và da giày gắn với kinh tế xanh được xác định là những lĩnh vực trọng tâm.

Để chương trình tạo chuyển biến thực chất, chính sách hỗ trợ phải bám sát yêu cầu kỹ thuật và tỷ lệ nội địa hóa của doanh nghiệp dẫn dắt. Liên kết FDI với doanh nghiệp trong nước cần hướng vào chuyển giao công nghệ, đào tạo nhà cung ứng và tăng mua hàng tại Việt Nam. Dệt may cần ưu tiên công nghệ xanh; điện tử cần cơ chế phù hợp cho bán dẫn.

Các chuyên gia nhìn nhận, xuất khẩu tăng là tín hiệu tích cực, nhưng kim ngạch chỉ bền vững khi tạo việc làm, công nghệ và giá trị gia tăng. Nội địa hóa giúp xử lý nhập siêu, đồng thời quyết định chất lượng tăng trưởng. Khi doanh nghiệp làm chủ nguyên liệu, công nghệ, xuất xứ và chuỗi cung ứng, hàng Việt sẽ vững vàng hơn trước rào cản và tận dụng tốt FTA.