Kinh tế tri thức tìm lối ra từ mô hình “tam giác tri thức”

Trí thức là lực lượng tiên phong trong đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế tri thức, bảo đảm quốc phòng, an ninh và nâng cao vị thế quốc gia

Bài toán nhân lực cho quá trình chuyển dịch

Trong bối cảnh thế giới đang chuyển mạnh sang nền kinh tế tri thức, lợi thế của một đô thị không còn được đo lường chủ yếu bằng quy mô vốn đầu tư, sản lượng công nghiệp hay tốc độ đô thị hóa, mà bằng khả năng sản sinh, hấp thụ và chuyển hóa tri thức thành giá trị bền vững. Trước yêu cầu mới ấy, Đại hội XIV của Đảng xác định đội ngũ trí thức là nguồn lực đặc biệt quan trọng, giữ vai trò quyết định đối với sự thành công của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng…trở thành lực lượng tiên phong trong đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế tri thức, bảo đảm quốc phòng, an ninh và nâng cao vị thế quốc gia.

Chủ trương này đã lan tỏa mạnh mẽ đến chiến lược phát triển kinh tế của nhiều địa phương. Trước đây Đà Nẵng luôn thành công nhờ hạ tầng đô thị, du lịch và dịch vụ. Tuy nhiên, khi tốc độ cạnh tranh khu vực ngày càng lớn, thành phố không thể tiếp tục đi xa nếu chỉ dựa vào những lợi thế truyền thống. Đó là lý do nhiều năm qua, thành phố kiên trì lựa chọn con đường phát triển dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và kinh tế tri thức. Trong khi đó, Thành phố Hồ Chí Minh cũng đang định hướng chuyển mạnh mẽ từ “thành phố kinh tế” sang “thành phố tri thức” với 481 cơ sở giáo dục nghề nghiệp, hàng trăm trường đại học, viện nghiên cứu, khu công nghệ cao, cùng đội ngũ trí thức, doanh nhân và kỹ sư trẻ đông đảo .

Tuy nhiên, việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế của nước ta còn chậm, chưa phát triển theo chiều sâu, mặt bằng công nghệ và trình độ phát triển kinh tế của đất nước còn thấp. Tỉ trọng đóng góp cho khoa học và công nghệ vào sự tăng trưởng của nền kinh tế còn thấp, khiến chất lượng tăng trưởng chưa cao và thiếu bền vững. Bên cạnh đó, trong báo cáo “Trí tuệ nhân tạo và nền kinh tế tri thức: Chuyển đổi các nền kinh tế thành viên APO” năm 2025 của Tổ chức Năng suất Châu Á (APO) cũng chỉ ra rằng, sự phát triển của nền kinh tế tri thức cũng làm lộ rõ những khoảng cách lớn. Việc chuyển đổi sang nền kinh tế tri thức cũng làm thay đổi cấu trúc thị trường lao động. Nhiều công việc mang tính lặp lại hoặc dựa vào kỹ năng thấp có nguy cơ bị tự động hóa. Đặc biệt, một trong những thách thức lớn nhất là thiếu hụt nguồn nhân lực có kỹ năng về AI và công nghệ số.

Đơn cử tại Hà Nội - nơi tập trung khoảng 70% tổ chức khoa học và công nghệ, trường đại học, viện nghiên cứu lớn, với hơn 60% nhà khoa học của cả nước sinh sống và làm việc nhưng số lượng chuyên gia đầu ngành đạt trình độ quốc tế trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược vẫn còn hạn chế; đội ngũ kế cận chưa đáp ứng yêu cầu; đặc biệt thiếu những nhà khoa học có khả năng đảm nhận vai trò “tổng công trình sư”, “kiến trúc sư trưởng” cho các chương trình phát triển lớn. Khoảng cách này trở nên rõ nét hơn khi Hà Nội bước vào giai đoạn phát triển mới, với hàng loạt bài toán lớn cần giải quyết như ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường, ngập úng đô thị, quản lý đất đai hay chuyển đổi số...

Hình thành mô hình “tam giác tri thức”

Trong nền kinh tế tri thức, khả năng học tập suốt đời sẽ trở thành một kỹ năng quan trọng. Khi công nghệ thay đổi nhanh chóng, việc cập nhật kiến thức và kỹ năng mới sẽ là yếu tố quyết định khả năng cạnh tranh của người lao động. Một đặc điểm quan trọng của nền kinh tế tri thức là vai trò của các hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Sự hợp tác giữa doanh nghiệp, trường đại học và chính phủ là yếu tố quan trọng giúp thúc đẩy đổi mới và chuyển giao công nghệ. Trong các hệ sinh thái này, trường đại học đóng vai trò trung tâm trong việc nghiên cứu và phát triển tri thức mới.

Thực tiễn cho thấy, những quốc gia thành công trong phát triển kinh tế tri thức như Barcelona, Melbourne hay Singapore không chỉ đầu tư mạnh cho giáo dục và nghiên cứu, mà còn xây dựng môi trường thể chế cởi mở để tri thức hòa vào dòng chảy xã hội. Tri thức ở đó được kết nối chặt chẽ giữa nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp, tạo thành hệ sinh thái sáng tạo năng động. Tại Trung Quốc, dự án Sino-Singapore Guangzhou Knowledge City là minh chứng rõ nét cho mô hình hợp tác công-tư trong phát triển đô thị tri thức, khi chính quyền kiến tạo hạ tầng và cơ chế, còn doanh nghiệp và trường đại học cùng đầu tư nghiên cứu, đào tạo và chuyển giao công nghệ. Sau hơn một thập niên, khu vực này đã trở thành trung tâm công nghệ cao, thu hút hàng vạn nhân lực tri thức.

Chính vì vậy, một chuyên gia khẳng định, để phát triển nền kinh tế tri thức cần hình thành mô hình “tam giác tri thức”. Trước hết phải có đội ngũ trí thức nhiều về số lượng và cao về chất lượng, đồng thời phải có cơ chế thích hợp để đội ngũ trí thức phát huy vai trò của mình, đóng góp cho sự phát triển của đất nước. Mặt khác, tập trung đổi mới cơ chế, chính sách phát triển khoa học và công nghệ, hoàn thiện hệ thống pháp luật phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế-xã hội; khuyến khích các doanh nghiệp đổi mới công nghệ, tăng cường sức cạnh tranh, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng; tăng cường hỗ trợ đổi mới và nghiên cứu phát triển doanh nghiệp, xây dựng đồng bộ các cơ chế, chính sách, tạo sự năng động và hiệu quả trong hoạt động khoa học và công nghệ của mọi tổ chức và cá nhân; tạo sự gắn kết giữa nghiên cứu, đào tạo với sản xuất kinh doanh, đồng thời xây dựng cơ chế hiệu quả nhằm hỗ trợ các sản phẩm nghiên cứu và phát triển công nghệ trở thành sản phẩm hàng hóa, đáp ứng được nhu cầu của các lĩnh vực kinh tế-xã hội.

Muốn có nền kinh tế tri thức, trước hết phải thoát khỏi tư duy “gia công”, có tầm nhìn lâu dài để đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D), từ đó làm chủ tri thức và công nghệ. Đây là khoản đầu tư khác với các khoản đầu tư khác như: đất đai, nhà xưởng, nếu đầu tư thất bại, việc thu hồi vốn là điều không khả thi. Do đó, cần chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu và phát triển (R&D) vì lợi ích lâu dài. Hơn nữa, đầu tư cho giáo dục phải được hiểu là khoản đầu tư lâu dài, trước hết cần đầu tư cho con người, đó chính là đội ngũ nhà giáo. Đồng thời, đầu tư vào cơ sở vật chất trường lớp cần đồng bộ với quy hoạch để tránh hiện tượng các đô thị lớn thiếu trường công lập còn ở vùng nông thôn thì thừa, một chuyên gia lưu ý.