Bảo đảm tính thống nhất, khả thi trong sửa đổi Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước

Các SĐBQH thảo luận tại Tổ về các dự án Luật

Liên quan trực tiếp đến quyền con người, quyền công dân

Dự thảo Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước sửa đổi, bổ sung 35 điều, bãi bỏ 2 điều của luật hiện hành, tập trung vào phạm vi trách nhiệm bồi thường, cơ quan và thủ tục giải quyết, kinh phí bồi thường, trách nhiệm hoàn trả của người thi hành công vụ và công tác quản lý nhà nước.

ĐBQH Tạ Thị Yên (Điện Biên) cho rằng, đây là đạo luật liên quan trực tiếp đến quyền con người, quyền công dân và trách nhiệm của Nhà nước khi người thi hành công vụ gây thiệt hại. Vì vậy, quyền được bồi thường phải được quy định rõ ràng, dễ tiếp cận và thuận lợi khi thực hiện.

Tuy nhiên, theo ĐBQH Nguyễn Thanh Liêm (Quảng Trị), qua thực tiễn thi hành Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước đã bộc lộ ba điểm nghẽn cần được tháo gỡ. Trong nhiều trường hợp vẫn xảy ra tình trạng đùn đẩy trách nhiệm giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện bồi thường. Khi phát sinh vụ việc, cần có cơ quan đứng ra nhận trách nhiệm để khởi động quy trình bồi thường nhưng việc này rất khó. Qua thực tế làm việc tại nhiều địa phương, hầu như chưa có nơi nào bố trí khoản kinh phí này trong dự toán ngân sách đầu năm. Nhiều trường hợp sau khi xác định Nhà nước phải bồi thường, các bên đã thống nhất được mức bồi thường.

Cùng với đó, ĐBQH Hoàng Nam Hải (Quảng Trị) cho rằng, cần tiếp tục rà soát các quy định để bảo đảm thống nhất với Luật Phòng, chống tham nhũng. Dự thảo Luật chưa đề cập đến hành vi báo cáo. Trong khi Luật Phòng, chống tham nhũng quy định hành vi báo cáo là hành vi của cán bộ, công chức, người lao động trong cơ quan nhà nước thực hiện báo cáo trong nội bộ cơ quan, khác với tố cáo hoặc khiếu nại. Bên cạnh đó, Luật Phòng, chống tham nhũng quy định chủ thể thực hiện hành vi phản ánh gồm cả cá nhân và tổ chức. Trong khi đó, dự thảo Luật mới đề cập hành vi phản ánh nhưng chưa quy định chủ thể là tổ chức. Như vậy, nếu tổ chức thực hiện phản ánh hành vi tham nhũng mà bị thiệt hại thì sẽ không thuộc diện được bồi thường.

Góp ý về Điều 4 quy định căn cứ yêu cầu bồi thường, ĐBQH Bùi Văn Dũng đồng tình với việc dự thảo sửa đổi theo hướng bảo đảm việc giải quyết yêu cầu bồi thường được thực hiện kịp thời, công khai, bình đẳng, thiện chí, trung thực, đúng pháp luật và trên cơ sở thương lượng. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị nghiên cứu kỹ quy định về căn cứ phát sinh quyền yêu cầu bồi thường. Theo đó, khi hành vi công vụ trái pháp luật và thiệt hại đã được xác định bằng bản án, quyết định có hiệu lực của tòa án hoặc văn bản có giá trị pháp lý tương đương thì phải mở ngay quyền yêu cầu bồi thường, không để người dân tiếp tục trải qua thêm một thủ tục khác chỉ nhằm xác nhận lại nội dung đã được cơ quan có thẩm quyền kết luận.

Xem xét lỗi và mức độ rủi ro dựa trên quy trình

Không chỉ vậy, hoạt động khoa học công nghệ và chuyển đổi số luôn tiềm ẩn yếu tố bất định và rủi ro khách quan, ĐBQH Đoàn Hùng Vũ (Đồng Tháp) đề nghị bổ sung vào Điều 6 quy định về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox). Theo đó, tổ chức và cá nhân cần được miễn hoặc giảm nhẹ trách nhiệm khi thiệt hại phát sinh từ rủi ro công nghệ đã được nhận diện, quản lý theo đề án và không có yếu tố trục lợi, tham nhũng.

Đại biểu cũng kiến nghị thiết lập cơ chế đánh giá độc lập thông qua hội đồng chuyên gia chuyên ngành để xem xét lỗi và mức độ rủi ro dựa trên quy trình ra quyết định và bối cảnh công nghệ tại thời điểm thực hiện, thay vì chỉ căn cứ vào thiệt hại cuối cùng. Để đảm bảo tính nghiêm minh, cần bổ sung các điều kiện miễn trừ trách nhiệm gắn liền với sự minh bạch, tuân thủ quy trình và không vụ lợi; thiết lập "hàng rào" phòng ngừa việc lợi dụng chính sách để hợp thức hóa sai phạm. Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao phối hợp ban hành bộ tiêu chí duy nhất về nhận diện rủi ro tại Khoản 1 Điều 13 để tránh sự chồng chéo giữa các cơ quan, đảm bảo có đầy đủ hồ sơ, nhật ký vận hành và các biện pháp khắc phục kịp thời nếu phát sinh thiệt hại.

Cuối cùng, ĐBQH Bùi Văn Dũng (Thanh Hóa) nhấn mạnh, việc sửa đổi luật lần này cần hướng tới chuyển đổi từ tư duy quản lý thủ tục bồi thường sang tư duy bảo đảm quyền của công dân. Theo đó, khi Nhà nước gây thiệt hại thì phải chủ động xác minh, khi đã xác định có sai sót thì phải bồi thường kịp thời; việc bồi thường không chỉ dừng ở việc chi trả một khoản tiền mà còn phải hướng tới khôi phục đầy đủ quyền, lợi ích hợp pháp và niềm tin của người bị thiệt hại đối với cơ quan công quyền.

Một Nhà nước pháp quyền mạnh không phải là Nhà nước không bao giờ mắc sai sót, mà là Nhà nước có cơ chế minh bạch, công bằng và trách nhiệm để nhanh chóng khắc phục những sai sót của mình, ĐBQH Bùi Văn Dũng khẳng định.