Tăng chi cho nghiên cứu phát triển lên 2% GDP: Không chỉ là chuyện thêm tiền

Khả năng tiếp cận nguồn lực còn lớn

Thông tin tại buổi họp báo thường kỳ tháng 8/2026 của Bộ Khoa học và Công nghệ cho thấy, dư địa tăng đầu tư cho R&D tại Việt Nam còn khá lớn.

Theo ông Đào Mạnh Thắng, Phó Cục trưởng Cục Thông tin, Thống kê, số liệu từ ba cuộc điều tra gần đây nhất cho thấy tỷ lệ chi quốc gia cho R&D năm 2019 đạt 0,53% GDP. Đến năm 2021, tỷ lệ này ở mức 0,42% và tiếp tục duy trì ở mức 0,42% vào năm 2023.

Nhiều vấn đề liên quan tới cơ chế tài chính cho khoa học, công nghệ và chi cho R&D được đề cập tại buổi họp báo thường kỳ tháng 8/2026 của Bộ Khoa học và Công nghệ

Sự thay đổi này, theo ông Thắng, cần được nhìn trong tương quan với cách tính GDP. Từ năm 2021, việc tính toán GDP áp dụng công thức mới khiến mẫu số thay đổi, qua đó tỷ lệ chi R&D trên GDP giảm từ 0,53% xuống 0,42%. Hai kỳ điều tra gần nhất là năm 2021 và 2023 ghi nhận tỷ lệ này tương đối ổn định.

Năm 2026, cơ quan thống kê đang tiếp tục thực hiện cuộc điều tra nghiên cứu và phát triển quốc gia nhằm thu thập số liệu của năm 2025. Dự kiến số liệu chính thức về chi R&D năm 2025 sẽ được công bố trong thời gian tới.

Một điểm cần lưu ý là chi cho R&D không chỉ gồm nguồn từ ngân sách nhà nước. Theo đại diện Cục Thông tin, Thống kê, chi cho nghiên cứu phát triển còn có phần từ doanh nghiệp, khu vực tư nhân. Trong khi số liệu chi từ Nhà nước có thể được thu thập qua các kênh khác nhau, số liệu từ doanh nghiệp và khu vực có vốn đầu tư nước ngoài cần được xác định thông qua điều tra hoạt động R&D.

Như vậy, mục tiêu kinh phí chi cho R&D đạt 2% GDP không chỉ gắn với nguồn lực từ ngân sách nhà nước mà còn có sự tham gia của khu vực ngoài nhà nước. Khả năng tiếp nhận nguồn lực này đến đâu cũng là vấn đề được đặt ra khi quy mô đầu tư cho R&D hướng tới mức cao hơn.

Ông Đào Mạnh Thắng, Phó Cục trưởng Cục Thông tin, Thống kê, Bộ Khoa học và Công nghệ

Nếu nhìn từ lượng đề xuất nghiên cứu, đại diện Bộ Khoa học và Công nghệ cho rằng nhu cầu tiếp nhận nguồn lực hiện nay vẫn khá lớn.

Ông Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia (Nafosted) cho biết, riêng đợt kêu gọi tài trợ các loại hình nhiệm vụ khoa học và công nghệ đợt 1/2026, Quỹ đã nhận được hơn 2.000 hồ sơ đăng ký.

Đáng chú ý, sự tham gia của doanh nghiệp đã gia tăng, thông qua cả hình thức có vốn đối ứng và trực tiếp đứng ra chủ trì nhiệm vụ. Theo đại diện quỹ Nafosted, điều này phần nào phản ánh nhu cầu nghiên cứu còn lớn không chỉ trong cộng đồng khoa học mà cả tại các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp.

Con số hơn 2.000 đề xuất trên cũng chưa bao gồm các đề xuất liên quan tới công nghệ chiến lược. Trong thời gian tới, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tiếp tục phê duyệt, tổ chức thực hiện các nhiệm vụ thuộc nhóm này.

Ông Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ Nafosted

Từ thực tế trên, ông Chiến cho rằng nguồn lực dành cho R&D bao gồm cả ngân sách nhà nước và nguồn lực xã hội hóa từ doanh nghiệp. Với nhu cầu nghiên cứu còn lớn và sự tham gia của nhiều chủ thể, nếu được triển khai mạnh mẽ, phù hợp với mô hình liên kết “ba nhà”, khả năng tiếp nhận nguồn lực dành cho nghiên cứu phát triển tại Việt Nam là rất lớn.

Tăng kinh phí phải đi cùng thay đổi cách quản lý

Ông Hà Minh Hiệp, Chánh Văn phòng Bộ Khoa học và Công nghệ nhìn nhận, khi kinh phí dành cho khoa học và công nghệ tăng, nếu tiếp tục áp dụng cơ chế, chính sách và mô hình quản lý cũ thì sẽ khó sử dụng được một lượng kinh phí lớn hơn, nhất là khi yêu cầu về đầu ra cũng cao hơn.

Vì vậy, Bộ đang chú trọng thúc đẩy thay đổi thể chế song song với tăng nguồn lực. Theo ông Hiệp, riêng trong tháng 8/2026 đã có hai Thông tư số 48/2026/TT-BKHCN và Thông tư số 49/2026/TT-BKHCN liên quan tới quản lý, và cơ chế tài chính đối với công nghệ chiến lược. Đồng thời, Thủ tướng Chính phủ cũng ký hai văn bản quan trọng liên quan tới chương trình phát triển các phòng, trung tâm nghiên cứu thử nghiệm, phòng thí nghiệm trọng điểm phục vụ công nghệ chiến lược và chương trình quốc gia về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, đặc biệt là công nghệ chiến lược.

Cách tiếp cận vì thế không còn chỉ tập trung vào từng đề tài, nhiệm vụ nghiên cứu riêng lẻ mà mở rộng sang đầu tư cho hạ tầng phục vụ nghiên cứu. Theo đại diện Bộ, thời gian tới các yêu cầu, điều kiện đối với hạ tầng phòng thí nghiệm sẽ được công bố để các tổ chức, cá nhân có căn cứ tham gia. Một phần nguồn lực theo đó sẽ được dành cho phòng thí nghiệm và hạ tầng nghiên cứu.

Ông Hà Minh Hiệp, Chánh Văn phòng Bộ Khoa học và Công nghệ

Một thay đổi khác nằm ở cách tính chi phí nhân lực nghiên cứu. Theo ông Hà Minh Hiệp, mô hình tính công lao động trước đây không còn phù hợp với yêu cầu mới. Nafosted đã đưa ra cách tiếp cận tính công lao động theo gói công việc, đồng thời tính chi phí chuyên gia theo các chuẩn mực quốc tế.

Đối với chuyên gia làm việc trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược, cơ chế chi trả có thể hướng tới mức tương đương với một số nước trong khu vực như Singapore. Những thay đổi về cơ chế chi trả này cũng sẽ tác động tới khả năng hấp thụ nguồn lực dành cho khoa học và công nghệ.

Cùng với đó, cách quản lý nhiệm vụ cũng có sự thay đổi theo hướng đánh giá theo từng mốc. Thay vì chờ tới sản phẩm cuối cùng mới đánh giá, một đề tài, dự án có thể được chia thành nhiều mốc; đến từng mốc sẽ xem xét kết quả, nếu đạt yêu cầu thì tiếp tục triển khai, còn nếu không đạt sẽ dừng lại để xử lý.

Theo Chánh Văn phòng Bộ Khoa học và Công nghệ, những thay đổi về thể chế, từ đầu tư hạ tầng, cơ chế chi trả đến phương thức quản lý nhiệm vụ, là những yếu tố liên quan trực tiếp tới khả năng hấp thụ nguồn đầu tư của Nhà nước khi nguồn lực dành cho khoa học và công nghệ tăng lên.

Với tỷ lệ chi R&D mới ở mức 0,42% GDP theo số liệu năm 2023, khoảng cách tới mục tiêu 2% GDP còn đáng kể. Nhưng lượng hồ sơ nghiên cứu lớn, sự tham gia ngày càng rõ hơn của doanh nghiệp và việc mở rộng sang các nhiệm vụ công nghệ chiến lược cho thấy nhu cầu sử dụng nguồn lực vẫn hiện hữu. Vấn đề quan trọng vì thế không chỉ là có thêm bao nhiêu tiền cho nghiên cứu, mà là tạo được một cơ chế đủ linh hoạt để nguồn lực từ Nhà nước và doanh nghiệp có thể đi vào đúng hạ tầng, con người và nhiệm vụ nghiên cứu, đồng thời được đánh giá bằng kết quả cụ thể.