Chuẩn hóa hình thức, nghi thức hát Quốc ca trước rủi ro từ không gian mạng

Xây dựng một nghị định riêng về sử dụng Quốc ca nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là yêu cầu cần thiết (Báo Chính phủ)

Cách khai thác, sử dụng chưa thống nhất

Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Quốc ca được sử dụng thường xuyên, rộng rãi trong đời sống chính trị, văn hóa, xã hội của đất nước, trong các nghi lễ nhà nước, hoạt động đối ngoại, quốc phòng, an ninh, giáo dục, văn hóa, nghệ thuật, thể dục, thể thao và nhiều sự kiện quan trọng khác. Nhìn chung, việc sử dụng Quốc ca đã được các cơ quan, tổ chức, đơn vị và Nhân dân thực hiện nghiêm túc, trang trọng, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, bồi đắp tinh thần dân tộc, ý thức trách nhiệm công dân và niềm tự hào quốc gia.

Tuy nhiên, qua thực tiễn tổ chức thực hiện cho thấy việc sử dụng Quốc ca vẫn còn một số hạn chế, bất cập. Các bản Quốc ca, Quốc thiều được khai thác, sử dụng trong thực tiễn chưa thật sự thống nhất; còn có sự khác nhau về hòa âm, phối khí, tốc độ, trường độ, chất lượng âm thanh và cách thức thể hiện. Thiếu tá Trần Kim Phụng, Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam, nêu một tình huống từ thực tiễn: Khi nguyên thủ Việt Nam tham dự một chương trình ở nước ngoài, đơn vị tổ chức phải gửi bản nào để phía bạn sử dụng, tổng phổ hay bản hòa âm, phối khí? Trong thực tế, phía Việt Nam thường gửi bản tổng phổ thông qua Bộ Ngoại giao trong các hoạt động liên quan.

Cùng với đó, sự phát triển nhanh của môi trường mạng, nền tảng số, truyền thông đa phương tiện và trí tuệ nhân tạo làm phát sinh nhiều phương thức sử dụng Quốc ca mới. Việc đăng tải, chia sẻ, cắt ghép, chuyển đổi định dạng, thay đổi tốc độ, cao độ, phối khí hoặc lồng ghép Quốc ca trong các sản phẩm số có thể làm sai lệch, biến dạng hoặc ảnh hưởng đến tính trang nghiêm, giá trị biểu tượng của Quốc ca.

Ông Nguyễn Mạnh Khải, Phó Vụ trưởng Vụ Quốc phòng - An ninh, Bộ Quốc phòng cho biết, thực tế có nhiều bản Quốc ca chưa chuẩn về nhạc và lời đang trôi nổi trên mạng. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Bộ Công an và Bộ Quốc phòng để có giải pháp xử lý, gỡ bỏ những bản không phù hợp. Do đó, cần có bộ nhận diện về Quốc ca, để các tầng lớp nhân dân dễ nhận biết, hiểu và sử dụng đúng.

Sự ra đời của Quốc ca Việt Nam gắn liền với ca khúc Tiến quân ca do nhạc sĩ Văn Cao sáng tác năm 1944, trong những ngày sục sôi của cách mạng (Báo Chính phủ)

Bảo đảm tính thống nhất, chuẩn mực và khả thi

Từ thực tiễn nêu trên, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đang lấy ý kiến đối với Dự thảo Nghị định quy định về việc sử dụng Quốc ca nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Dự thảo gồm 4 chương, 25 điều, quy định việc sử dụng, bảo vệ và phát huy giá trị Quốc ca; đồng thời xác định trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan. Dự thảo Nghị định quy định cụ thể về việc sử dụng, bảo vệ và phát huy giá trị Quốc ca như: Quy định về bản hòa âm, phối khí chính thức và bản ghi âm chính thức của Quốc ca, Quốc thiều; hình thức thể hiện Quốc ca; các trường hợp phải thực hiện nghi thức hát Quốc ca; nghi thức hát Quốc ca; xây dựng, quản lý, khai thác cơ sở dữ liệu số quốc gia về Quốc ca; cơ chế bảo vệ bản chính thức, xử lý việc nhận diện sai, chặn hoặc hạn chế phổ biến Quốc ca.

Đặc biệt, bảo vệ Quốc ca trên môi trường số lại đặt ra một bài toán mới. Dự thảo dành riêng một nhóm nội dung cho việc đăng tải, lưu trữ, chia sẻ, khai thác và phổ biến Quốc ca trên môi trường mạng, nền tảng số và phương tiện truyền thông. Yêu cầu xuyên suốt là bảo đảm tính chính xác, toàn vẹn và sự trang nghiêm của Quốc ca. Dự thảo tính đến nguy cơ sử dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo để xuyên tạc, làm biến dạng, giả mạo bản chính thức hoặc tạo ra sự nhầm lẫn về Quốc ca. Đây là điểm mới đáng chú ý khi công nghệ số đã làm thay đổi cách một tác phẩm âm nhạc được tạo ra, chỉnh sửa và lan truyền. Một bản Quốc ca có thể được cắt ghép, thay đổi âm thanh, phối lại hoặc tạo ra bằng công nghệ AI rồi nhanh chóng phát tán trên nhiều nền tảng.

Nhà lý luận, phê bình Trần Lệ Chiến, Phó Chủ tịch - Tổng Thư ký Hội Nhạc cổ điển Việt Nam cho rằng, Quốc ca không chỉ là một tác phẩm âm nhạc, còn là biểu tượng thiêng liêng của quốc gia, được ghi nhận trong Hiến pháp. Việc xây dựng Nghị định về sử dụng Quốc ca không đơn thuần là quản lý một tác phẩm, còn thể hiện cách ứng xử của cộng đồng đối với một biểu tượng tinh thần của dân tộc. Với người làm âm nhạc, điều quan trọng nhất là phải đồng thời bảo vệ được tính thiêng liêng, tính chính xác và giá trị nghệ thuật của Quốc ca; đồng thời tạo ra không gian để Quốc ca tiếp tục sống trong đời sống đương đại, đặc biệt trong môi trường số và với thế hệ trẻ.

Chia sẻ tại Hội thảo lấy ý kiến đối với dự thảo Nghị định quy định về việc sử dụng Quốc ca nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, bà Nguyễn Thị Thanh Huyền, Vụ Tuyên truyền, Ban Tuyên giáo Trung ương, cho rằng bước đầu dự thảo đã xác lập được những nội dung quan trọng, trong đó có việc hướng dẫn thống nhất bản ghi âm, hòa âm, phối khí với phần nhạc và lời Quốc ca. Tuy nhiên cần quy định rõ để bảo đảm tính thống nhất, chuẩn mực và khả thi. Vấn đề hát trực tiếp hay phát bản ghi âm cũng cần được quy định theo hướng xác định rõ điều kiện, trường hợp áp dụng, thay vì buộc phải lựa chọn một phương án duy nhất.

Theo các đại biểu, bản chính thức không thể chỉ được hiểu đơn giản là một file ghi âm. Để Quốc ca được sử dụng thống nhất trong nhiều hoàn cảnh, cần tính đến đầy đủ các dạng tài liệu âm nhạc phục vụ biểu diễn, từ bản nhạc, tổng phổ đến hòa âm, phối khí và bản ghi âm. Đây cũng là một trong những điểm then chốt để giải quyết tình trạng nhiều phiên bản Quốc ca đang được lưu hành, nhất là trên Internet. Khi có một nguồn chính thức, việc các cơ quan, trường học, đơn vị tổ chức sự kiện hay cá nhân tìm kiếm và sử dụng Quốc ca sẽ thuận lợi hơn, đồng thời hạn chế tình trạng sử dụng nhầm những bản không chuẩn về nhạc và lời.

Bên cạnh đó, bảo vệ Quốc ca trên môi trường số lại đặt ra một bài toán mới. Dự thảo dành riêng một nhóm nội dung cho việc đăng tải, lưu trữ, chia sẻ, khai thác và phổ biến Quốc ca trên môi trường mạng, nền tảng số và phương tiện truyền thông. Yêu cầu xuyên suốt là bảo đảm tính chính xác, toàn vẹn và sự trang nghiêm của Quốc ca. Đặc biệt, dự thảo tính đến nguy cơ sử dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo để xuyên tạc, làm biến dạng, giả mạo bản chính thức hoặc tạo ra sự nhầm lẫn về Quốc ca. Đây là điểm mới đáng chú ý khi công nghệ số đã làm thay đổi cách một tác phẩm âm nhạc được tạo ra, chỉnh sửa và lan truyền.

Bà Trần Lệ Chiến cho rằng Nghị định cũng cần quy định rõ giới hạn của hoạt động sáng tạo, cải biên và ứng dụng AI đối với Quốc ca; phân định ranh giới giữa sáng tạo nghệ thuật với hành vi làm biến dạng, sai lệch tác phẩm, ảnh hưởng đến tính thiêng của tác phẩm. Sau khi được chuẩn hóa, bản Quốc ca chính thức cần được đưa vào cơ sở dữ liệu số quốc gia, tạo nguồn tham chiếu thống nhất, phục vụ việc khai thác, sử dụng đúng quy định, đồng thời bảo vệ giá trị nghệ thuật, lịch sử và tính thiêng liêng của tác phẩm.