Trong tháng 9, Nhà xuất bản Giáo dục in bổ sung khoảng 17 triệu bản sách giáo khoa

Một số phụ huynh đã chuyển sang mua trên "chợ mạng" nhưng không khỏi băn khoăn về giá bán.(Ảnh: lamdong.edu.vn)

Lo về sách, sợ về giá

Chia sẻ với phóng viên, anh Nguyễn Mạnh Đệ (phường Hoàng Liệt, TP Hà Nội) - một phụ huynh có con học lớp 2 cho biết, gia đình đã chủ động đăng ký mua sách nhưng đến thời điểm này vẫn chưa có đủ, phải tự tìm mua từng cuốn còn thiếu tại các nhà sách. Anh đi nhà sách nào cũng phải xếp hàng rất lâu mới đến lượt. Bỏ thời gian, công sức chờ nhưng mấy lần đều hụt hẫng vì hết sách mình cần. Chương trình học đã bắt đầu, việc thiếu sách khiến anh phải tính đến phương án sử dụng bản điện tử hoặc photocopy tạm thời để con dùng tạm, sau đó, tìm tiếp.

Nguồn cung trực tiếp chưa thể tiếp cận, một số phụ huynh đã chuyển sang mua trên " chợ mạng" nhưng họ không khỏi băn khoăn về giá bán. Một phụ huynh chia sẻ, một số đầu sách giáo khoa được rao bán với mức giá cao hơn đáng kể so với giá bìa. Có trường hợp giá bán cao gấp đôi, thậm chí hơn nhiều lần so với giá niêm yết. Chẳng hạn, sách Âm nhạc lớp 1 giá bìa 7.000 đồng nhưng có nơi rao 44.000 đồng; sách Đạo đức lớp 1 giá bìa 8.800 đồng được rao 34.000 đồng. Mức giá giữa các gian hàng cũng có sự chênh lệch, nhất là với những đầu sách phụ huynh đang có nhu cầu tìm mua.

Ông Phạm Bá Thành, Chánh Văn phòng Sở Giáo dục và Đào tạo thành phố Huế, cho biết đến thời điểm hiện tại còn hơn 21% học sinh trên địa bàn chưa có sách giáo khoa bản in để học. Tình trạng thiếu sách diễn ra ở nhiều cấp học, trong đó khối lớp 12 thiếu nhiều nhất. Đặc biệt gói thầu mua sắm sách giáo khoa để cấp phát miễn phí cho học sinh của thành phố Huế đến nay chưa mở thầu.Còn tại Đắk Lắk theo thông tin từ Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh được Cổng thông tin điện tử tỉnh đăng tải, hơn 40% học sinh trên địa bàn chưa có đủ sách giáo khoa bản in. Sở đã rà soát nhu cầu và báo Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam số lượng cần bổ sung khoảng 2,4 triệu bản, với tổng kinh phí ước tính hơn 30 tỷ đồng. Nếu đặt in bổ sung từ thời điểm này, sớm nhất đến tháng 11 mới có sách. Ngành giáo dục Đắk Lắk đang tính phương án điều chuyển sách còn tồn từ các địa phương khác về tỉnh. Trong thời gian chờ nguồn sách, các trường sử dụng sách điện tử, trình chiếu nội dung bài học và cho học sinh dùng chung sách theo nhóm.

Theo báo cáo của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, đến ngày 9/9, nhà xuất bản đã phát hành 235,6 triệu bản sách giáo khoa và 84 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo. Nguyên nhân xảy ra tình trạng thiếu sách giáo khoa cục bộ hiện nay là do gián đoạn kênh đăng ký mua bán sách tại các cơ sở giáo dục; vướng mắc về lộ trình và vận hành... Trong tháng 9, Nhà xuất bản dự kiến in bổ sung khoảng 17 triệu bản SGK, sách bài tập theo nhu cầu thực tế.

Tuy nhiên, việc phụ huynh vẫn phải chạy nhiều nơi tìm sách cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở tổng số lượng sách đã in, mà còn ở việc sách có đến đúng nơi, đúng lúc hay không. Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga, thành viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng, nguyên nhân trực tiếp là sự lệch pha giữa nhu cầu thực tế và khả năng đáp ứng tại đúng địa bàn, đúng thời điểm, đúng đầu sách. Sách có thể không thiếu nếu tính tổng số bản đã in và phát hành, nhưng vẫn thiếu với người học nếu hàng còn nằm ở kho hoặc tồn tại nơi nhu cầu thấp, trong khi điểm bán và trường học ở nơi khác không có đúng cuốn cần dùng. Trong khi đó, năm học 2026 - 2027 có những thay đổi lớn là thực hiện một bộ sách giáo khoa thống nhất toàn quốc; chủ trương hỗ trợ, miễn sách giáo khoa được triển khai theo lộ trình...Những thay đổi này tác động đến nhu cầu mua mới, mượn, số lượng sách cần bổ sung, thời điểm đặt hàng

Ngoài ra kênh đăng ký, đặt mua qua cơ sở giáo dục có nơi bị gián đoạn hoặc triển khai muộn. Có địa bàn phát sinh tình trạng nhà trường đặt mua số lượng lớn gần sát năm học, trong khi phụ huynh đồng thời tự tìm mua, tạo ra nhu cầu kép trong thời gian ngắn. Thêm nữa là khâu dự trữ, điều phối và mạng lưới phân phối chưa đủ linh hoạt. Nhà xuất bản và các đơn vị phát hành phải có cơ chế cảnh báo sớm theo từng mã sách, từng lớp, từng địa bàn; dự trữ an toàn đối với đầu sách thiết yếu; điều chuyển nhanh từ nơi thừa sang nơi thiếu, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga phân tích.

Tình trạng này kéo dài sẽ thiệt hại nhiều cho nền kinh tế. Một chuyên gia phân tích, việc phải mua sách trôi nổi với giá cao gấp 2-5 lần giá bìa, photocopy tạm hoặc mua lại nhiều lần cùng một đầu sách đã đội chi phí giáo dục đầu năm học lên đáng kể; tình trạng khan hiếm cục bộ lặp lại nhiều năm, nó tạo dư địa cho hoạt động đầu cơ, gom hàng và bán chênh lệch… trong khi đây vốn là mặt hàng thiết yếu được kỳ vọng bình ổn giá. Phụ huynh phải bỏ hàng giờ lao động để xếp hàng, tìm mua sách cũng gây giảm năng suất lao động của nền kinh tế. Việc doanh nghiệp phát hành phải in bổ sung gấp, vận chuyển gấp trong thời gian ngắn cũng làm phát sinh chi phí logistics và sản xuất ngoài kế hoạch, cuối cùng có nguy cơ được chuyển một phần vào giá thành các đợt phát hành sau.

Thiếu sách giáo khoa có thể ảnh hưởng đến chất lượng tiếp thu kiến thức của học sinh ngay trong giai đoạn quan trọng (Ảnh: lamdong.edu.vn)

Thiết lập đầu mối thống nhất, mở rộng kênh cung ứng

Trước tình trạng này, trong cuộc họp về tình hình in, phát hành và cung ứng sách giáo khoa năm học 2026 – 2027 hôm 9/9, Phó thủ tướng Lê Tiến Châu nhấn mạnh, việc để xảy ra tình trạng chưa đủ sách giáo khoa cho thấy còn bất cập trong công tác dự báo, đặt hàng, sản xuất, dự trữ, điều phối và phân phối. Trong đó cần rà soát toàn diện công tác quản lý nhà nước đối với sách giáo khoa, từ xác định nhu cầu, tổ chức sản xuất, dự trữ, phát hành, phân phối đến kiểm tra, giám sát; rà soát, đánh giá việc tổ chức sản xuất, dự trữ, mạng lưới và phương thức phát hành, cơ chế điều chuyển sách giữa các địa phương; xây dựng phương án bảo đảm dự phòng hợp lý, không để phụ thuộc hoàn toàn vào số lượng đặt mua của các đơn vị trung gian. Vấn đề quản lý, cung ứng sách giáo khoa phải được quản lý như đối với mặt hàng thiết yếu, đặc thù, không đặt nặng yếu tố lợi nhuận mà quan trọng nhất là cung cấp kịp thời, đầy đủ, với giá cả do Nhà nước quản lý chặt chẽ.

Trên cơ sở đó, Phó thủ tướng giao Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trì, phối hợp với các địa phương; chỉ đạo Nhà xuất bản Giáo Dục Việt Nam rà soát, xác định cụ thể địa bàn, số lượng còn thiếu, nơi đang tồn dư; trên cơ sở đó tổ chức in ấn bổ sung, điều chuyển, cung ứng bổ sung, bảo đảm mọi học sinh có đủ sách giáo khoa; tuyệt đối không để ảnh hưởng đến việc dạy và học. Bộ Giáo dục và Đào tạo chỉ đạo, phối hợp nhà cung cấp, đại lý phải công khai điểm bán có hàng, số điện thoại/hotline, kênh đặt hàng trực tuyến; đồng thời cung cấp địa chỉ khai thác sách giáo khoa, tài liệu điện tử… để phụ huynh và học sinh biết. Đồng thời, thành lập tổ công tác phản ứng nhanh, có bộ phận thường trực 24/7 để tiếp nhận phản ánh và điều phối sách đến từng điểm nóng; công khai số điện thoại.

Để giải quyết gấp tình trạng thiếu sách giáo khoa cục bộ, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng, cần thiết lập một đầu mối điều phối thống nhất, yêu cầu từng địa phương, từng trường rà soát trong thời hạn rất ngắn theo mã sách, lớp học và số học sinh còn thiếu. Dữ liệu phải được cập nhật hằng ngày, đối chiếu với tồn kho của nhà xuất bản, công ty sách và các điểm bán để điều chuyển ngay từ nơi thừa sang nơi thiếu; đầu sách không thể điều chuyển thì tổ chức in bổ sung theo chế độ ưu tiên. Cùng với đó cần mở rộng phương thức cung ứng, đó là đưa sách trực tiếp về trường trên cơ sở nhu cầu đã xác nhận, công bố công khai điểm bán, số lượng tồn và lịch bổ sung, tổ chức đặt hàng trực tuyến, giao tận nơi, bố trí đường dây nóng tiếp nhận phản ánh. Những trường đang thiếu nhiều phải được ưu tiên trước.

Bên cạnh đó, Nhà trường cần bố trí sách dùng chung, sách thư viện hoặc bản học liệu điện tử hợp pháp trong thời gian chờ và điều chỉnh cách giao bài để không học sinh nào bị đánh giá bất lợi chỉ vì chưa có sách. Về lâu dài cần xây dựng cơ sở dữ liệu cung - cầu sách giáo khoa dùng chung, kết nối dữ liệu tuyển sinh và quy mô học sinh với nhu cầu của từng trường, lượng sách tái sử dụng, đơn đặt hàng, sản lượng in, tồn kho và tiến độ giao hàng. Phải quy định ngưỡng dự trữ an toàn, mốc thời gian hoàn thành từng khâu và cơ chế cảnh báo sớm... Kế hoạch phát hành cần được kiểm tra độc lập trước năm học, công khai các chỉ số cốt lõi và quy trách nhiệm đến người đứng đầu nếu để thiếu sách do chủ quan...