Doanh nghiệp bước vào cuộc đua mới: Lợi nhuận lớn chưa đủ, phải tăng trưởng bền vững

Bảng xếp hạng PROFIT500 - Top 500 Doanh nghiệp lợi nhuận tốt nhất Việt Nam năm 2026 được công bố trong bối cảnh nền kinh tế và cộng đồng doanh nghiệp bước vào một giai đoạn phát triển mới. Nếu doanh thu thể hiện quy mô thị trường, lợi nhuận lại phản ánh rõ hơn khả năng doanh nghiệp chuyển hóa vốn, tài sản và các nguồn lực thành hiệu quả kinh doanh thực chất.

Nguồn: Vietnam Report, tháng 9/2026

Đáng chú ý, bảng Top 10 năm nay cho thấy sự hiện diện nổi bật của khu vực ngân hàng. Trong Top 10 doanh nghiệp lợi nhuận tốt nhất Việt Nam có Vietcombank, VietinBank, BIDV, MB, Techcombank, Agribank và VPBank, bên cạnh Petrovietnam, Viettel và Samsung Electronics Việt Nam Thái Nguyên. Ở bảng dành riêng cho doanh nghiệp tư nhân, Techcombank và VPBank đứng hai vị trí đầu; ngoài ra còn có HDBank, ACB, SHB và LPBank.

Sự hiện diện của nhiều ngân hàng trong nhóm dẫn đầu phần nào cho thấy vị trí đặc biệt của lĩnh vực tài chính - ngân hàng trong quá trình tạo lập và phân bổ nguồn lực của nền kinh tế. Tuy nhiên, lợi nhuận lớn không đơn giản đồng nghĩa với quy mô lớn. Một doanh nghiệp sở hữu tài sản, doanh thu hay mạng lưới rộng vẫn phải giải quyết bài toán quản trị, kiểm soát chi phí và sử dụng vốn hiệu quả mới có thể tạo ra lợi nhuận bền vững.

Nhìn lại 10 năm của PROFIT500, Vietnam Report ghi nhận 1.828 doanh nghiệp từng xuất hiện trong bảng xếp hạng. Đáng chú ý hơn, sau khi loại trừ trường hợp trùng lặp giữa hai bảng xếp hạng doanh nghiệp nói chung và doanh nghiệp tư nhân, có 108 doanh nghiệp duy trì sự hiện diện liên tục trong PROFIT500 suốt một thập kỷ.

Con số này mang nhiều ý nghĩa bởi 10 năm vừa qua là khoảng thời gian doanh nghiệp phải đi qua không ít cú sốc, từ đại dịch, đứt gãy chuỗi cung ứng đến xung đột địa chính trị, biến động giá năng lượng, tỷ giá và nhu cầu thị trường. Do đó, duy trì lợi nhuận qua nhiều chu kỳ không chỉ phản ánh khả năng tận dụng cơ hội mà còn thể hiện sức chống chịu và năng lực tái tạo động lực tăng trưởng.

Một đặc điểm khác đáng chú ý là lợi nhuận vẫn tập trung khá cao ở nhóm dẫn đầu. Trong giai đoạn 2017-2026, Top 100 thường đóng góp khoảng 80-82% tổng lợi nhuận trước thuế của 500 doanh nghiệp, riêng Top 50 chiếm xấp xỉ 70%. Tuy nhiên, tỷ trọng của Top 10 đã giảm từ 41% năm 2017 xuống 36,2% năm 2026, trong khi Top 100 vẫn chiếm 81,8%.

Sự dịch chuyển này cho thấy lợi nhuận lớn đang được phân bổ rộng hơn trong nhóm doanh nghiệp dẫn đầu, thay vì phụ thuộc quá nhiều vào một vài “đầu tàu”. Đây là tín hiệu đáng chú ý đối với chất lượng của khu vực doanh nghiệp, bởi một nền kinh tế có nhiều doanh nghiệp đủ năng lực tạo lợi nhuận lớn và ổn định sẽ có nền tảng tốt hơn cho tái đầu tư, đổi mới công nghệ và mở rộng sản xuất.

Lợi nhuận cải thiện nhưng sức ép chưa giảm

Khảo sát doanh nghiệp PROFIT500 của Vietnam Report cho thấy bức tranh kinh doanh năm 2026 cải thiện đáng kể. Có tới 94,8% doanh nghiệp khảo sát ghi nhận doanh thu tăng và 88,2% cho biết lợi nhuận tăng, mức cao nhất trong 5 năm khảo sát. Tỷ lệ doanh nghiệp suy giảm lợi nhuận giảm xuống 11,8%, so với 38,8% năm 2025 và 39,7% năm 2024.

Khoảng cách 6,6 điểm phần trăm giữa số doanh nghiệp tăng doanh thu và tăng lợi nhuận lại cho thấy một vấn đề khác: thị trường thuận lợi hơn chưa chắc đồng nghĩa lợi nhuận tăng tương ứng. Chi phí nguyên liệu, nhân công, vốn, logistics cùng sức ép cạnh tranh có thể “ăn mòn” một phần thành quả tăng trưởng doanh thu.

Đây cũng là lý do quản trị chi phí và hiệu quả sử dụng nguồn lực ngày càng trở thành yếu tố phân hóa doanh nghiệp.

Theo khảo sát, 82,4% doanh nghiệp PROFIT500 xem giá nguyên vật liệu đầu vào và biến động thị trường năng lượng là thách thức lớn, 70,6% lo ngại bất ổn kinh tế - chính trị thế giới. Biến động tỷ giá và lạm phát khiến 58,8% doanh nghiệp quan ngại, trong khi 52,9% chịu áp lực từ cạnh tranh ngày càng gay gắt.

Điều đó đặt doanh nghiệp trước yêu cầu kép: vừa phải tận dụng cơ hội tăng trưởng, vừa duy trì “biên an toàn” đủ lớn để chống chịu trước những cú sốc bên ngoài.

Hai chiến lược được 82,4% doanh nghiệp lựa chọn trong nửa cuối năm 2026 là đẩy mạnh ứng dụng AI, chuyển đổi số và tự động hóa, đồng thời tăng cường quản trị rủi ro và nâng cao khả năng chống chịu. Trong khi công nghệ giúp nâng năng suất và tối ưu chi phí, quản trị rủi ro giúp doanh nghiệp bảo vệ thành quả kinh doanh khi môi trường thay đổi nhanh.

Đáng chú ý, phát triển bền vững cũng tăng mạnh về mức độ ưu tiên. Tỷ lệ doanh nghiệp đưa ngâng cao trách nhiệm xã hội (CSR) và phát triển bền vững vào nhóm chiến lược trọng tâm tăng từ 9,6% năm 2024 lên 47,4% năm 2025 và 64,7% năm 2026.

Như vậy, công nghệ, quản trị rủi ro và phát triển bền vững đang tạo thành ba chân kiềng mới cho bài toán lợi nhuận: công nghệ nâng hiệu suất, quản trị rủi ro củng cố sức chống chịu, còn ESG tạo nền tảng cho giá trị dài hạn.

Nguồn: Vietnam Report, tháng 9/2026

AI và ESG trở thành năng lực cạnh tranh mới

Một trong những chuyển động đáng chú ý nhất của doanh nghiệp PROFIT500 năm nay là tốc độ đầu tư vào công nghệ. Theo khảo sát, 86,7% doanh nghiệp dự kiến tăng ngân sách đầu tư công nghệ so với năm 2025, trong đó 66,7% dự kiến tăng đáng kể. Riêng với AI, 71,4% doanh nghiệp dự kiến gia tăng đầu tư và 73,3% đánh giá công nghệ này sẽ có ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động sản xuất, kinh doanh trong 12 tháng tới.

AI cũng đã đi xa hơn giai đoạn thử nghiệm. Có 88,2% doanh nghiệp khảo sát đã ứng dụng AI ở ít nhất một cấp độ. Trong đó, 47,1% triển khai tại một số bộ phận, 23,5% triển khai trên quy mô toàn doanh nghiệp và 17,6% đã tích hợp AI vào chiến lược kinh doanh.

Phân tích dữ liệu, dự báo nhu cầu và hỗ trợ ra quyết định là nhóm ứng dụng phổ biến nhất, được 39,4% doanh nghiệp lựa chọn. Tiếp đến là sản xuất, vận hành và tự động hóa quy trình với 36,4%; marketing, truyền thông và xây dựng thương hiệu đạt 33,3%.

Đây là bước chuyển quan trọng. AI không còn đơn thuần là một công cụ công nghệ mà đang được đưa vào những khâu trực tiếp quyết định năng suất, chi phí và chất lượng ra quyết định.

Tuy nhiên, càng ứng dụng sâu, doanh nghiệp càng đối mặt với bài toán quản trị mới. Bảo mật dữ liệu, an ninh mạng và quyền riêng tư là rào cản được 53,3% doanh nghiệp đề cập; 46,7% lo thiếu nhân sự có kỹ năng AI và dữ liệu, đồng thời tỷ lệ tương tự quan ngại về độ chính xác, độ tin cậy và khả năng kiểm soát kết quả do AI tạo ra. 40% doanh nghiệp gặp bài toán về chi phí đầu tư ban đầu và cũng 40% khó đánh giá hiệu quả đầu tư.

Vì vậy, cuộc đua AI sắp tới có thể không nằm ở việc doanh nghiệp chi bao nhiêu tiền cho công nghệ, mà là mỗi đồng vốn công nghệ tạo thêm bao nhiêu năng suất và lợi nhuận.

Cùng với AI, ESG cũng đang dịch chuyển từ cam kết sang thực thi. Có tới 93,75% doanh nghiệp PROFIT500 cho rằng đáp ứng các tiêu chí ESG có ảnh hưởng đến kết quả kinh doanh. Tỷ lệ doanh nghiệp đã lập kế hoạch và triển khai toàn diện cam kết ESG năm 2026 đạt 43,8%, cao gấp 2,7 lần mức 16,4% của năm 2024.

Dù vậy, khoảng cách giữa cam kết và năng lực thực thi vẫn tồn tại. Trên thang điểm 3, trụ cột Môi trường đạt 2,3 điểm, Xã hội 2,2 điểm nhưng Quản trị mới đạt 1,7 điểm. Điều này cho thấy quản trị đang là mắt xích cần tiếp tục được củng cố, nhất là cơ chế giám sát, trách nhiệm thực thi và đo lường hiệu quả.

Sau một thập kỷ PROFIT500, câu chuyện vì thế đang chuyển từ “doanh nghiệp nào kiếm được nhiều lợi nhuận nhất” sang “doanh nghiệp nào có khả năng duy trì lợi nhuận lâu nhất”.

Trong một môi trường mà công nghệ thay đổi nhanh, yêu cầu xanh hóa gia tăng và các cú sốc bên ngoài khó dự báo, quy mô vẫn quan trọng nhưng chưa đủ. Năng lực quản trị, sức chống chịu, hiệu quả sử dụng vốn, khả năng khai thác AI và chuyển ESG thành giá trị kinh doanh mới là những yếu tố quyết định doanh nghiệp có thể đi bao xa.

Và đó cũng có thể là thước đo quan trọng hơn của lợi nhuận trong giai đoạn mới: không chỉ tạo ra nhiều hơn, mà phải tạo ra hiệu quả hơn và bền vững hơn.