"Con đường" để doanh nghiệp nội địa khẳng định giá trị trong chuỗi cung ứng

Doanh nghiệp tạo ra hàng triệu việc làm cho lao động cả nước - Ảnh: Đức Thanh

Đông nhưng chưa mạnh, năng động nhưng chưa sâu

Thời gian qua, khu vực FDI đã trở thành một động lực quan trọng của nền kinh tế. Không chỉ đóng góp lớn cho tăng trưởng GDP, xuất khẩu và ngân sách nhà nước, các doanh nghiệp FDI còn giúp thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa và mở rộng vị thế sản xuất của Việt Nam trên bản đồ kinh tế thế giới. Nhiều tập đoàn công nghệ và sản xuất quy mô toàn cầu như Samsung, Canon, NVIDIA, Apple, Google, Qualcomm, Honda hay Amkor đã hiện diện tại Việt Nam với vai trò trung tâm sản xuất hoặc chuỗi cung ứng chiến lược.

Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn vào cơ cấu xuất khẩu lại nhận ra một vấn đề khác. Từ đầu năm đến tháng 8/2026, Việt Nam xuất khẩu khoảng 374,84 tỷ USD hàng hóa, tăng 22,4% so với cùng kỳ năm trước. Nhưng phần lớn kim ngạch vẫn đến từ khu vực doanh nghiệp FDI khi đạt khoảng 300,37 tỷ USD, tăng 26,9%, chiếm tới 80,1%; còn khu vực trong nước đóng góp khoảng 74,47 tỷ USD, tăng 7,4%, chiếm 19,9% tổng kim ngạch xuất khẩu.

Những con số trên cho thấy Việt Nam đã thành công trong việc trở thành cứ điểm sản xuất của các tập đoàn công nghệ toàn cầu, nhưng mức độ tham gia của doanh nghiệp nội địa vào những công đoạn tạo ra giá trị lớn vẫn còn hạn chế.

Doanh nghiệp Việt hiện chủ yếu tham gia ở các công đoạn gia công, lắp ráp hoặc cung cấp một số linh kiện, phụ tùng đơn giản. Trong khi đó, nghiên cứu và phát triển, thiết kế sản phẩm, công nghệ lõi, xây dựng thương hiệu và quản trị chuỗi giá trị vẫn phần lớn nằm trong tay các tập đoàn đa quốc gia. Nói cách khác, doanh nghiệp Việt đông nhưng chưa mạnh, năng động nhưng chưa sâu, đóng góp lớn nhưng vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu vẫn khiêm tốn.

Do đó, vấn đề đặt ra là làm thế nào để doanh nghiệp Việt Nam không chỉ tham gia vào chuỗi cung ứng ở những công đoạn có giá trị gia tăng thấp, mà từng bước tiến lên các khâu có hàm lượng công nghệ, thiết kế, dịch vụ và quản trị cao hơn.

TS. Phạm Anh Tuấn, Phó viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho rằng, tăng trưởng cao và bền vững không thể chỉ dựa vào những động lực bên ngoài mà cần được xây dựng từ năng suất lao động và sức mạnh của khu vực doanh nghiệp trong nước. Doanh nghiệp có thể được nhìn nhận theo nhiều cấp độ, từ doanh nghiệp siêu nhỏ, doanh nghiệp nhỏ và vừa đến doanh nghiệp vừa và lớn, cuối cùng là những doanh nghiệp có vai trò dẫn dắt, tiên phong.

Năng lực tạo nên giá trị

Để phát triển được hệ thống doanh nghiệp, chúng ta cần những chính sách vi mô đột phá. Những chính sách này không nên chỉ mang tính hỗ trợ tạm thời mà phải hướng tới mục tiêu phát triển dài hạn. Trước hết, Việt Nam phải tăng năng suất lao động và phát triển hệ thống doanh nghiệp nội địa, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa. Để phát triển hệ thống doanh nghiệp, cần những chính sách vi mô đột phá, căn cơ và hướng đến mục tiêu dài hạn, thay vì chỉ tập trung vào những giải pháp hỗ trợ tạm thời. Doanh nghiệp phải được hỗ trợ về nguồn lực và được hoạt động trong một môi trường thể chế thuận lợi, minh bạch, hiện đại; làm sao để doanh nghiệp không phải mất quá nhiều thời gian và chi phí cho việc tuân thủ thủ tục, đồng thời có thể tiếp cận vốn, đất đai và các nguồn lực cần thiết.

Hiện Bộ Tài chính đang xây dựng dự thảo Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (sửa đổi) để trình Quốc hội xem xét. Không chỉ đề xuất các ưu đãi về thuế, dự thảo còn mở rộng nhiều chính sách nhằm giảm chi phí, đơn giản hóa thủ tục và nâng cao năng lực cho doanh nghiệp. Việc thiết kế các chính sách phù hợp với từng nhóm doanh nghiệp và từng giai đoạn phát triển được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả thực thi. Song song đó, việc phát triển công nghiệp hỗ trợ, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, hoàn thiện hạ tầng logistics và hạ tầng số cũng được xem là nền tảng quan trọng để nâng cao khả năng hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp trong nước.

Phát triển số lượng và chất lượng là chưa đủ, doanh nghiệp Việt phải tiến sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng, chuyên gia kinh tế cho rằng, doanh nghiệp Việt không thể mãi đứng ở vai trò gia công thuần túy mà cần từng bước trở thành đối tác chiến lược, có khả năng tham gia quản trị chuỗi giá trị và đáp ứng các yêu cầu phát triển bền vững. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc, đây cũng là thời điểm để doanh nghiệp Việt nâng cấp vị trí của mình. Lợi thế về thị trường, mạng lưới các hiệp định thương mại và vị trí sản xuất đã tạo nền tảng thuận lợi. Phần việc còn lại là chuyển lợi thế về “địa điểm sản xuất” thành năng lực tạo giá trị của chính doanh nghiệp Việt.

Theo ông Nguyễn Đức Huy, Phó giám đốc Trung tâm Cách mạng công nghiệp lần thứ 4 TP. Hồ Chí Minh, doanh nghiệp không chỉ cần lợi thế về chi phí mà còn phải chứng minh năng lực về dữ liệu, tiêu chuẩn, tốc độ sản xuất, khả năng giao hàng và tính minh bạch trong vận hành. Đây chính là “ngưỡng cửa” mà doanh nghiệp Việt cần vượt qua nếu muốn tiến sâu hơn vào chuỗi cung ứng.

Thay vì chỉ thu hút đầu tư để mở rộng quy mô xuất khẩu, Việt Nam cần tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước trở thành nhà cung cấp cấp 1, cấp 2 trong các chuỗi sản xuất lớn. Muốn vậy, doanh nghiệp phải đầu tư mạnh hơn cho công nghệ, tự động hóa, quản trị chất lượng, nghiên cứu và phát triển, đồng thời nâng cao năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế về môi trường và phát triển bền vững.

Khi tỷ trọng doanh nghiệp nội địa trong chuỗi cung ứng được nâng lên, tăng trưởng xuất khẩu sẽ không chỉ được đo bằng những con số kim ngạch, mà còn bằng lượng giá trị, công nghệ, việc làm chất lượng cao và năng lực doanh nghiệp được tích lũy trong nền kinh tế, PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng khẳng định.