Logistics Việt Nam trước bài toán tái cấu trúc thể chế

Hình ảnh minh họa được tạo bởi AI

Theo TS. Trần Quốc Việt, Trưởng khoa Quản lý và Đô thị - Đại học Thủ đô Hà Nội, thời gian qua, thể chế ở tầm vĩ mô đã có những chuyển biến tích cực, tinh thần cải cách ngày càng lan tỏa vào các lĩnh vực pháp luật chuyên ngành, qua đó tháo gỡ nhiều nút thắt cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Logistics hiện không còn được nhìn nhận đơn thuần trong phạm vi Luật Thương mại mà chịu sự điều chỉnh của một hệ thống pháp luật ngày càng đa dạng, từ hải quan, thuế, bảo hiểm đến vận tải và giao thông. Đây là bước tiến cần thiết, song cũng đặt ra yêu cầu phải tăng cường tính đồng bộ, liên thông giữa các quy định, bởi hiệu quả của logistics phụ thuộc vào sự vận hành thống nhất của toàn bộ chuỗi cung ứng chứ không thể được giải quyết riêng lẻ ở từng lĩnh vực.

Bản chất của logistics hiện đại đã thay đổi căn bản. Từ những hoạt động vận tải, kho bãi hay giao nhận tương đối độc lập, logistics nay đã trở thành một chuỗi tích hợp, liên ngành, kết nối nhiều công đoạn và nhiều chủ thể từ sản xuất, lưu thông, thông quan đến phân phối. Trong khi đó, tư duy xây dựng và thực thi pháp luật vẫn còn nặng tính phân mảnh theo từng ngành, từng lĩnh vực quản lý.

Chính khoảng cách giữa một chuỗi cung ứng vận hành theo logic liên thông với một hệ thống pháp luật được thiết kế theo các “ô” quản lý riêng biệt đang tạo ra những điểm nghẽn mới, khiến doanh nghiệp khó tối ưu chi phí, thời gian và hiệu quả vận hành.

Ông Ngô Khắc Lễ, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA) chia sẻ, thực tế cho thấy mức độ đan xen của các quy định pháp luật ngày càng rõ. Một trung tâm logistics có thể đồng thời chịu sự điều chỉnh của Luật Đầu tư, Luật Đất đai, Luật Xây dựng và các quy định về phòng cháy, chữa cháy. Trong khi đó, chỉ một lô hàng xuất nhập khẩu cũng có thể liên quan đến hàng loạt khâu và cơ quan quản lý, từ tài chính, bảo hiểm, hải quan đến kiểm tra chuyên ngành.

Khi mỗi lĩnh vực được quản lý theo một hệ thống quy định và quy trình riêng, sự thiếu liên thông giữa các khâu rất dễ trở thành “điểm nghẽn” của cả chuỗi, làm phát sinh thêm thời gian, chi phí và thủ tục cho doanh nghiệp.

Điểm nghẽn của logistics hiện nay, vì thế, không chỉ nằm ở chi phí vận chuyển mà sâu xa hơn là sự thiếu đồng bộ trong toàn bộ hành trình đưa hàng hóa từ nơi sản xuất đến thị trường.

Một tuyến đường có thể được đầu tư nhưng nếu không kết nối với kho bãi, cảng biển, đường sắt, đường thủy hay trung tâm phân phối thì hiệu quả khai thác vẫn bị hạn chế. Thực trạng “có nơi có kho nhưng thiếu hàng, có nơi có hạ tầng nhưng chưa kết nối đa phương thức” cho thấy vấn đề không đơn thuần là thiếu hạ tầng mà còn nằm ở cách quy hoạch và tổ chức mạng lưới.

Khi các mắt xích được đầu tư rời rạc, thiếu kết nối với vùng sản xuất và thị trường tiêu thụ, logistics khó hình thành một hệ thống thống nhất. Doanh nghiệp lại phải gánh thêm chi phí trung chuyển, lưu kho và vận tải chặng cuối.

Bài toán này càng trở nên cấp thiết khi thương mại điện tử phát triển nhanh. Hàng hóa không còn chỉ tập trung tại các trung tâm phân phối lớn mà phải được đưa sâu vào từng khu dân cư, từng tuyến phố, từng ngõ ngách. Thế nhưng, quỹ đất và không gian dành cho kho bãi, điểm tập kết, trung tâm phân phối và các điểm giao nhận chặng cuối vẫn chưa được tính toán tương xứng trong quy hoạch đô thị và giao thông.

Khoảng trống này không chỉ làm tăng chi phí giao hàng mà còn tạo thêm áp lực lên hạ tầng giao thông, trong khi hiệu quả của toàn bộ chuỗi phân phối bị suy giảm.

Với nông sản tươi sống, bài toán còn cấp thiết hơn. Sự thiếu hụt kho lạnh, trung tâm sơ chế và hệ thống bảo quản phù hợp khiến hàng hóa phải qua nhiều khâu trung chuyển trong điều kiện chưa tối ưu, làm gia tăng tỷ lệ hao hụt và suy giảm chất lượng.

Nói cách khác, khi logistics chưa theo kịp yêu cầu bảo quản và phân phối, lợi thế về sản xuất của Việt Nam khó chuyển hóa thành lợi thế về giá trị. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến nông sản Việt gặp khó trong việc nâng cao giá trị gia tăng và sức cạnh tranh trên thị trường.

Trước những đòi hỏi ngày càng cấp thiết từ thực tiễn, việc tái cấu trúc khung khổ pháp lý cho dịch vụ logistics đang được đặt ra với yêu cầu quyết liệt hơn, theo hướng chuyển từ quản lý riêng lẻ từng lĩnh vực sang kiến tạo một hệ thống pháp lý đồng bộ cho toàn bộ chuỗi cung ứng.

TS. Bùi Bá Nghiêm, Chuyên viên cao cấp Cục Xuất nhập khẩu - Bộ Công Thương, cho rằng không nên tiếp tục duy trì cách tiếp cận “có dịch vụ mới là thêm một ngành nghề kinh doanh có điều kiện”, bởi điều này có thể tạo thêm tầng nấc thủ tục và chi phí tuân thủ, trong khi thị trường logistics liên tục xuất hiện những mô hình kinh doanh mới.

Bộ Công Thương đang chuẩn bị phương án xây dựng Nghị định mới thay thế Nghị định 163, theo hướng phù hợp hơn với thực tiễn phát triển của ngành. Về dài hạn, cơ quan quản lý cũng nghiên cứu khả năng trình Quốc hội ban hành một đạo luật riêng về logistics, qua đó tạo khung pháp lý thống nhất, đồng bộ và có hiệu lực pháp lý cao hơn cho một lĩnh vực có tính liên ngành ngày càng rõ nét.

Đây là hướng đi cần thiết, bởi điều logistics cần không phải là thêm thật nhiều quy định mà là một “khung” đủ rộng để bao quát những mô hình mới, đồng thời đủ rõ để doanh nghiệp biết mình phải tuân thủ điều gì.

Cùng với hoàn thiện pháp luật, công tác quy hoạch và tổ chức lại mạng lưới hạ tầng logistics cũng cần được đặt đúng vị trí. Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước đang chủ trì xây dựng Thông tư quy định tiêu chí phân hạng, phân loại trung tâm logistics theo Quyết định số 2229/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Đây được kỳ vọng sẽ trở thành công cụ quan trọng để các địa phương xác định rõ vị trí, chức năng, quy mô và phạm vi phục vụ của từng trung tâm logistics, qua đó hạn chế tình trạng đầu tư dàn trải, nơi thừa hạ tầng nhưng thiếu nguồn hàng, nơi có nhu cầu lớn lại thiếu điểm kết nối.

Khi hạ tầng được đặt đúng vị trí và kết nối đúng vai trò, chi phí logistics mới có cơ sở giảm bền vững thay vì chỉ được xử lý bằng cách mở rộng thêm công suất riêng lẻ. Một nền logistics hiện đại phải được nhìn từ dòng chảy của hàng hóa, chứ không phải từ ranh giới của từng cơ quan quản lý.

Khi pháp luật, quy hoạch và hạ tầng cùng được thiết kế theo logic đó, logistics mới thực sự trở thành nền tảng nâng sức cạnh tranh của nền kinh tế, thay vì chỉ là một khoản chi phí trong giá thành hàng hóa.