1,05 tỷ tấn thực phẩm bị lãng phí: Rác thải bắt đầu từ bàn ăn

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Yên phát biểu tại sự kiện

Khi rác thải bắt đầu từ bàn ăn

Ngày 20/9/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với UBND TP. Hà Nội tổ chức Lễ phát động hưởng ứng Chiến dịch Làm cho thế giới sạch hơn năm 2026, với chủ đề “Từ đĩa ăn sạch đến thành phố sạch” (From Clean Plates to Clean Cities).

Phát biểu tại lễ phát động, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Yên cho biết, tại Việt Nam, chất thải thực phẩm và chất thải hữu cơ chiếm khoảng 50-70% tổng lượng chất thải rắn sinh hoạt. Nếu không được giảm thiểu, phân loại, thu gom và xử lý phù hợp, nhóm chất thải này sẽ tiếp tục tạo áp lực lớn lên hạ tầng và môi trường đô thị.

Theo Thứ trưởng, một chiếc đĩa ăn sạch không đơn thuần là không bỏ thừa thực phẩm. Đó phải là điểm khởi đầu của một chuỗi tuần hoàn tài nguyên, từ tiết kiệm trên bàn ăn, phân loại chính xác tại căn bếp đến thu gom, xử lý và tái sử dụng hiệu quả.

Cách tiếp cận này đặt trách nhiệm giảm chất thải vào toàn bộ chuỗi từ sản xuất đến tiêu dùng, thay vì chỉ tập trung xử lý lượng rác phát sinh sau cùng. Khi lượng chất thải được giảm ngay từ nguồn, áp lực lên hệ thống thu gom, vận chuyển và xử lý cũng giảm theo.

Bà Pauline Tamesis, Điều phối viên Thường trú Liên hợp quốc tại Việt Nam đánh giá cao việc Việt Nam lựa chọn giảm thất thoát, lãng phí thực phẩm và quản lý chất thải hữu cơ làm trọng tâm của Chiến dịch năm 2026.

Theo bà Pauline Tamesis, đây vừa là yêu cầu cấp thiết về môi trường, vừa mở ra một cơ hội đặc biệt. Giảm lãng phí thực phẩm không chỉ giúp hạn chế chất thải mà còn góp phần tăng cường an ninh lương thực, xây dựng những đô thị lành mạnh hơn.

Đặc biệt, giải quyết vấn đề này có thể đồng hành với những mục tiêu phát triển dài hạn của Việt Nam, trong đó có khát vọng trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045 và đạt mục tiêu Net Zero vào năm 2050.

Quy mô của vấn đề cho thấy đây không còn là câu chuyện của riêng từng hộ gia đình. Theo Báo cáo Chỉ số Lãng phí thực phẩm năm 2024 của Chương trình Môi trường Liên hợp quốc, khoảng 1,05 tỷ tấn thực phẩm đã bị lãng phí tại hộ gia đình, dịch vụ ăn uống và bán lẻ trong năm 2022. Con số này tương đương khoảng 19% tổng lượng thực phẩm dành cho người tiêu dùng.

Điều đáng nói, lãng phí thực phẩm diễn ra trong bối cảnh nạn đói và mất an ninh lương thực vẫn là thách thức dai dẳng trên toàn cầu. Theo ước tính của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc năm 2025, cứ 13 người trên thế giới thì có một người bị đói, tương đương 8% dân số toàn cầu.

Hơn 2 tỷ người đang phải đối mặt với tình trạng mất an ninh lương thực ở mức độ trung bình hoặc nghiêm trọng. Trong khi đó, thất thoát và lãng phí thực phẩm tạo ra tới 10% lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu, đồng thời gây thiệt hại cho nền kinh tế thế giới khoảng 1.000 tỷ USD mỗi năm.

Những con số này cho thấy mỗi phần thực phẩm bị bỏ đi không chỉ là lượng rác cần xử lý. Đằng sau đó còn là tài nguyên đất, nước, năng lượng, lao động và chi phí đã được sử dụng trong suốt quá trình sản xuất, vận chuyển và phân phối.

Bởi vậy, giảm lãng phí thực phẩm có thể trở thành một trong những mắt xích quan trọng để giảm áp lực lên môi trường, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên.

Biến phân loại rác thành thói quen

Từ góc độ quản lý đô thị, bài toán không chỉ nằm ở việc người dân bỏ ít thức ăn thừa hơn, mà còn ở cách lượng chất thải còn lại được phân loại và đưa vào hệ thống xử lý.

Phó Tổng giám đốc Công ty TNHH MTV Môi trường Đô thị Hà Nội (Urenco) Nguyễn Thanh Sơn cho rằng, hạ tầng chỉ phát huy hiệu quả khi được cộng đồng sử dụng và tin tưởng. Đây cũng là lý do chương trình “21 ngày phân loại” được lựa chọn để mỗi cơ quan, đơn vị, gia đình và người dân bắt đầu bằng một việc vừa sức, thực hiện đều đặn để dần hình thành thói quen.

Theo ông Nguyễn Thanh Sơn, sau 21 ngày, kết quả quan trọng không chỉ được đo bằng số ki-lô-gam vật liệu được thu hồi, mà còn nằm ở sự thay đổi trong cách nhìn nhận về chất thải.

Những vật liệu còn khả năng tái chế cần được giữ lại như một nguồn tài nguyên, thay vì bị đưa đi chôn lấp hoặc tiêu hủy. Đây chính là bước chuyển từ tư duy “xử lý rác” sang quản lý tài nguyên trong dòng chất thải.

Theo đó, Chiến dịch “Làm cho thế giới sạch hơn” năm 2026 hướng tới giải quyết từ nguyên nhân tạo ra chất thải, đồng thời thúc đẩy các giải pháp giảm lãng phí thực phẩm, phát triển kinh tế tuần hoàn và xây dựng đô thị bền vững.

Điểm đáng chú ý là chiến dịch không đặt trọng tâm vào một giải pháp đơn lẻ. Chính sách, công nghệ và sự hợp tác giữa các bên được xem là những yếu tố cần thiết để xây dựng hệ thống quản lý chất thải hiệu quả hơn.

Muốn thành phố sạch, phải bắt đầu từ việc nhỏ

Trong một đô thị phát triển nhanh, lượng rác phát sinh ngày càng lớn, trong khi quỹ đất và nguồn lực dành cho xử lý chất thải luôn có giới hạn. Vì vậy, giảm chất thải tại nguồn, phân loại đúng và tăng khả năng tái chế sẽ giúp sử dụng tài nguyên tiết kiệm hơn, đồng thời nâng cao khả năng chống chịu của đô thị.

Thứ trưởng Lê Trọng Yên nhấn mạnh, bảo vệ môi trường cần trở thành một phần của văn hóa và nếp sống văn minh đô thị. “Từ đĩa ăn sạch đến thành phố sạch” vì vậy không chỉ nên dừng lại ở thông điệp của một lễ phát động, mà cần được chuyển hóa thành những việc làm cụ thể, thường xuyên và có thể đo đếm.

Từ góc độ này, thay đổi hành vi của người tiêu dùng có ý nghĩa không kém việc đầu tư thêm hạ tầng xử lý. Một hộ gia đình giảm thức ăn thừa, một nhà hàng kiểm soát khẩu phần, một cửa hàng hạn chế thực phẩm bị loại bỏ hay một người dân phân loại đúng rác đều có thể tạo ra tác động tích lũy khi được thực hiện trên quy mô lớn.

Quan trọng hơn, sự thay đổi cần diễn ra xuyên suốt chuỗi từ sản xuất đến tiêu dùng. Khi mỗi khâu cùng giảm chất thải, lượng rác cần thu gom, vận chuyển và xử lý cũng giảm theo, qua đó tiết kiệm tài nguyên và chi phí xã hội.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, Thứ trưởng Lê Trọng Yên cho biết Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tiếp tục phối hợp với các bộ, ngành, địa phương, tổ chức quốc tế, cộng đồng doanh nghiệp và các tổ chức, cá nhân để hoàn thiện chính sách, huy động nguồn lực và triển khai các nhiệm vụ về bảo vệ môi trường, quản lý chất thải, giảm lãng phí thực phẩm và phát triển kinh tế tuần hoàn.

Từ một chiếc đĩa ăn, câu chuyện vì thế được mở rộng thành bài toán quản trị đô thị. Thành phố sạch không chỉ được tạo nên bởi những phương tiện thu gom hiện đại hay các nhà máy xử lý rác, mà bắt đầu từ cách mỗi người sử dụng thực phẩm, phân loại chất thải và nhìn nhận những thứ từng được coi đơn giản là “rác”.

Nếu những thay đổi ấy được duy trì thành thói quen, “từ đĩa ăn sạch đến thành phố sạch” sẽ không chỉ là một khẩu hiệu của Chiến dịch Làm cho thế giới sạch hơn năm 2026, mà có thể trở thành một cách tiếp cận mới trong sử dụng tài nguyên và xây dựng đô thị bền vững.