Ngành chăn nuôi trước cuộc sàng lọc của thị trường

Hình ảnh minh họa được tạo bởi AI

Theo ông Nguyễn Xuân Dương, Chủ tịch Hội Chăn nuôi Việt Nam, đến nay ngành chăn nuôi cơ bản đã đáp ứng nhu cầu thịt, trứng, sữa của thị trường trong nước và đang từng bước mở rộng thị trường xuất khẩu. Đáng chú ý, một số sản phẩm đã bắt đầu thâm nhập những thị trường có yêu cầu cao về chất lượng, an toàn và kiểm soát dịch bệnh. Trong đó, thịt gà và vaccine thú y đã tiếp cận được những thị trường có yêu cầu cao. Đây là tín hiệu cho thấy năng lực sản xuất của ngành đã có bước tiến, nhưng đồng thời cũng cho thấy “cuộc chơi” mới không còn nằm ở việc sản xuất được bao nhiêu mà là sản xuất sản phẩm gì và bán được ở đâu.

Một trong những thay đổi lớn nhất đối với ngành chăn nuôi chính là thị trường trong nước ngày càng mở và cạnh tranh gay gắt hơn. Sự hiện diện của thịt nhập khẩu với số lượng lớn đang tạo thêm sức ép trực tiếp lên sản phẩm chăn nuôi trong nước, đặc biệt là khu vực nông hộ.

Với doanh nghiệp, sức ép cạnh tranh không chỉ đến từ các thành phần kinh tế trong nước mà còn đến từ các doanh nghiệp, tập đoàn có vốn nước ngoài với lợi thế về vốn, công nghệ, giống, quản trị và tổ chức chuỗi. Với hộ chăn nuôi, sức ép còn lớn hơn khi quy mô nhỏ, khả năng kiểm soát chi phí hạn chế và khó đáp ứng đồng thời các yêu cầu về chất lượng, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc.

Nếu chỉ cạnh tranh bằng giá, khu vực chăn nuôi nhỏ lẻ rất khó tạo lợi thế bền vững. Đây cũng là lý do nguy cơ chăn nuôi nông hộ bị bỏ lại phía sau trong quá trình tái cấu trúc ngành ngày càng rõ hơn.

Trong khi đó, thị trường đang thay đổi rất nhanh. Người tiêu dùng không chỉ quan tâm sản phẩm có đủ hay không, giá bao nhiêu mà còn quan tâm sản phẩm được sản xuất như thế nào, có an toàn không, có truy xuất được nguồn gốc không và quá trình sản xuất có gây tác động đến môi trường hay không.

Nói cách khác, thị trường đang thay đổi “thước đo” đối với sản phẩm chăn nuôi. Giá trị của một kilogram thịt không còn chỉ được quyết định bởi trọng lượng mà còn nằm ở chất lượng, độ an toàn, tính minh bạch của quy trình sản xuất và khả năng đáp ứng những tiêu chuẩn ngày càng cao.

Đây chính là điểm mà ngành chăn nuôi phải thay đổi cách nhìn về tăng trưởng. Sản lượng vẫn quan trọng để bảo đảm an ninh thực phẩm, nhưng nếu sản lượng tăng mà giá trị gia tăng thấp, chi phí sản xuất cao và khả năng cạnh tranh hạn chế thì dư địa phát triển sẽ ngày càng thu hẹp.

Đứng trước bối cảnh đó, một trong những xu hướng rõ nét của ngành chăn nuôi hiện nay là chuyển từ phương thức sản xuất dựa nhiều vào kinh nghiệm sang quản lý dựa trên dữ liệu và công nghệ.

Theo PGS-TS. Lê Văn Phan, Học viện Nông nghiệp Việt Nam, ngành chăn nuôi đang định hướng xây dựng và phát triển các công nghệ chiến lược, trong đó chú trọng chọn tạo giống vật nuôi theo chất lượng sản phẩm. Đây là một hướng đi quan trọng bởi thị trường không thể được đáp ứng chỉ bằng việc tăng số lượng vật nuôi. Giống phải hướng đến chất lượng thịt, trứng, sữa; khả năng thích ứng với điều kiện chăn nuôi; hiệu quả sử dụng thức ăn và khả năng tạo ra sản phẩm phù hợp với nhu cầu từng phân khúc.

Công nghệ vì thế không chỉ nằm trong chuồng nuôi mà phải bắt đầu từ khâu giống, thức ăn, chăm sóc, thú y, kiểm soát dịch bệnh cho đến giết mổ, chế biến và phân phối. Khi dữ liệu được kết nối xuyên suốt chuỗi, người sản xuất mới có thể biết thị trường cần gì để điều chỉnh sản xuất thay vì tiếp tục sản xuất rồi mới tìm đầu ra.

Đây cũng là cách để ngành chăn nuôi thoát khỏi vòng luẩn quẩn “được mùa mất giá”. Khi sản xuất thiếu thông tin thị trường, hộ nuôi thường quyết định dựa trên giá bán hiện tại hoặc kinh nghiệm của vụ trước. Đến khi nguồn cung tăng mạnh, giá giảm thì người chăn nuôi mới nhận ra thị trường đã thay đổi.

Một bài toán khác cần được giải quyết là làm thế nào để quá trình hiện đại hóa không tạo ra khoảng cách ngày càng lớn giữa doanh nghiệp và nông hộ.

Đại diện Công ty Cổ phần GREENFEED Việt Nam chia sẻ, thực tế, doanh nghiệp lớn có điều kiện đầu tư công nghệ, xây dựng vùng nguyên liệu, phòng thí nghiệm, hệ thống kiểm soát chất lượng và phát triển thương hiệu. Trong khi đó, phần lớn hộ chăn nuôi khó có khả năng tự mình đáp ứng toàn bộ những yêu cầu này. Vì vậy, liên kết chuỗi phải trở thành một giải pháp thị trường chứ không chỉ là câu chuyện tổ chức sản xuất. Doanh nghiệp cần có vùng nguyên liệu ổn định, còn người chăn nuôi cần có đầu ra, tiêu chuẩn và cơ chế chia sẻ lợi ích rõ ràng. Hợp tác xã có thể trở thành mắt xích kết nối, tập hợp các hộ nhỏ thành vùng sản xuất đủ quy mô để áp dụng tiêu chuẩn, công nghệ và truy xuất nguồn gốc.

Khi thị trường yêu cầu ngày càng cao, việc mỗi hộ tự sản xuất, tự tìm đầu ra sẽ ngày càng khó khăn. Ngược lại, nếu được tổ chức vào chuỗi, hộ chăn nuôi có thể tiếp cận giống, thức ăn, kỹ thuật, thú y và thị trường tốt hơn, đồng thời giảm rủi ro trong sản xuất.

Vấn đề quan trọng nhất là phải chuyển từ tư duy “sản xuất cái mình có” sang “sản xuất cái thị trường cần”. Đây cũng là điều kiện để chăn nuôi nông hộ có thể tồn tại trong một thị trường cạnh tranh ngày càng mở.

Thị trường đang tạo sức ép, nhưng đồng thời cũng mở ra cơ hội cho ngành chăn nuôi nếu biết chuyển đổi đúng hướng. Việc một số sản phẩm thịt gà, vaccine thú y đã tiếp cận được những thị trường có yêu cầu cao cho thấy dư địa không chỉ nằm ở thị trường nội địa.

Để đi xa hơn, ngành cần tập trung vào những sản phẩm có lợi thế, nâng chất lượng giống, tăng chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. Cùng với đó là kiểm soát tốt an toàn dịch bệnh, truy xuất nguồn gốc và giảm phát thải trong quá trình sản xuất.

Phát triển bền vững không nên được nhìn đơn thuần dưới góc độ môi trường. Đó còn là bài toán kinh tế của chính ngành chăn nuôi. Một mô hình sử dụng thức ăn hiệu quả hơn, giảm dịch bệnh, giảm chi phí, tận dụng phụ phẩm và tạo ra sản phẩm chất lượng cao cũng đồng nghĩa với nâng sức cạnh tranh.

Ngành chăn nuôi vì thế cần chuyển từ cuộc đua về sản lượng sang cuộc đua về chất lượng và giá trị. Không chỉ sản xuất nhiều hơn, mà phải sản xuất thông minh hơn, minh bạch hơn và sát với nhu cầu thị trường hơn. Đó mới là nền tảng để doanh nghiệp nâng sức cạnh tranh, nông hộ giữ được sinh kế và ngành chăn nuôi có thể phát triển bền vững trong giai đoạn mới.