Gỡ điểm nghẽn để thương mại hóa đổi mới sáng tạo

Nền tảng đã có, khoảng trống vẫn còn

Theo TS. Trần Văn Khải, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, một lợi thế quan trọng là mức độ hội nhập kinh tế sâu rộng. Việt Nam đã ký kết và thực thi 17 hiệp định thương mại tự do (FTA) với hơn 60 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó có những đối tác công nghệ hàng đầu như Nhật Bản, Hàn Quốc, EU, Hoa Kỳ.

Mạng lưới FTA này mở ra cơ hội tiếp cận nguồn lực công nghệ tiên tiến, nhận chuyển giao tri thức, công nghệ mới và thúc đẩy doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi giá trị toàn cầu. Việt Nam cũng đã thiết lập quan hệ đối tác chiến lược, toàn diện với hơn 20 quốc gia, bao gồm nhiều cường quốc công nghệ như Hoa Kỳ, Nhật Bản, Đức, Australia. Đây là điều kiện để mở rộng hợp tác khoa học, công nghệ, từ trao đổi chuyên gia, nghiên cứu đến thu hút đầu tư vào các trung tâm R&D.

Ở cấp địa phương, tác động của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã bắt đầu được thể hiện bằng những kết quả cụ thể. Như Lai Châu, với địa hình chia cắt, nhiều khu vực vùng sâu, vùng xa, biên giới khó tiếp cận, xác định đây là động lực quan trọng để nâng cao năng suất, hiệu quả quản lý và mở rộng không gian phát triển kinh tế - xã hội.

Giai đoạn 2020-2025, Lai Châu triển khai 57 nhiệm vụ khoa học và công nghệ; đầu tư cho 136 lượt hồ sơ dự án đầu tư, hỗ trợ 13 hoạt động trong lĩnh vực đổi mới sáng tạo và xây dựng 173 mô hình có tính đột phá về ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số. Tỷ trọng kinh tế số trong GRDP của tỉnh đạt 6,43%. Những kết quả này tạo nền tảng để các sản phẩm đặc hữu từng bước nâng cao giá trị, mở rộng thị trường và tăng khả năng cạnh tranh.

Nhưng có nền tảng chưa đồng nghĩa với việc các ý tưởng, công nghệ có thể dễ dàng đi đến thị trường. Năng lực đổi mới sáng tạo của nhiều doanh nghiệp trong nước vẫn hạn chế. Không ít doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, gặp khó khăn trong tiếp cận vốn, công nghệ và nhân lực chất lượng cao, khiến hàm lượng công nghệ trong sản phẩm còn thấp.

Điểm nghẽn ở cửa thương mại hóa

Thực tế tại Hà Tĩnh lại cho thấy rõ khoảng cách giữa tiềm năng và khả năng biến công nghệ thành giá trị thị trường. Địa phương có Khu kinh tế Vũng Áng cùng chuỗi ngành công nghiệp trọng điểm như luyện kim, sản xuất ô tô - xe máy điện, năng lượng, logistics, nông nghiệp hiện đại và kinh tế số, song vẫn tồn tại những rào cản nội tại.

Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Hà Tĩnh Trần Báu Hà cho biết, quy mô các dự án nhìn chung còn nhỏ lẻ, nguồn lực đầu tư chưa đủ mạnh, liên kết giữa Nhà nước - nhà khoa học - doanh nghiệp - nhà đầu tư chưa thực sự khép kín và đặc biệt, khả năng thương mại hóa sản phẩm còn nhiều hạn chế.

Không ít ý tưởng hay, dự án tiềm năng phải dừng lại hoặc loay hoay ở giai đoạn sơ khai vì vướng trong quá trình hoàn thiện công nghệ, định hình mô hình kinh doanh, tiếp cận dòng vốn đầu tư và mở rộng kênh phân phối ra thị trường. Đây cũng là điểm cho thấy đổi mới sáng tạo không kết thúc ở việc có một ý tưởng mới hay hoàn thành một kết quả nghiên cứu. Công nghệ chỉ thực sự tạo thêm giá trị khi có con đường đi vào sản xuất, kinh doanh và tiếp cận người sử dụng.

Để tháo gỡ những rào cản này, các chuyên gia nhấn mạnh yêu cầu kiến tạo môi trường pháp lý an toàn; xác lập quyền sở hữu trí tuệ như “giấy khai sinh” cho sản phẩm, sáng kiến sau khi nghiệm thu; đổi mới phương pháp đánh giá, định giá công nghệ và gắn kết trách nhiệm, lợi ích giữa nhà khoa học, nhà đầu tư với địa phương.

Đưa dòng vốn đến sản phẩm có thị trường

Nếu thương mại hóa là chiếc cầu nối từ công nghệ tới thị trường, nguồn vốn là một trong những điều kiện để doanh nghiệp đi qua cây cầu đó. Nhấn mạnh doanh nghiệp là trung tâm của hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia, ông Chu Thúc Đạt, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo cho biết, hàng loạt chính sách ưu đãi đang được triển khai để khuyến khích doanh nghiệp đổi mới sáng tạo.

Các chính sách gồm ưu đãi thuế, hỗ trợ lãi suất vay, hỗ trợ kinh phí nghiên cứu và đổi mới công nghệ. Doanh nghiệp còn có thể nhận phiếu hỗ trợ tài chính (voucher) để thúc đẩy thương mại hóa sản phẩm, khuyến khích người tiêu dùng trải nghiệm dịch vụ, sản phẩm mới.

Cùng với đó là việc thành lập thị trường giao dịch chứng khoán chuyên biệt cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, kế hoạch xây dựng Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia và quỹ đầu tư mạo hiểm cấp địa phương. Những công cụ này được kỳ vọng mở thêm kênh vốn cho hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, đặc biệt trong giai đoạn doanh nghiệp cần nguồn lực để đưa sản phẩm từ thử nghiệm ra thị trường.

Ông Bùi Đức Anh, Giám đốc Đầu tư KBTG cho rằng, cơ hội bứt phá và thu hút dòng vốn đầu tư cho đổi mới sáng tạo sẽ mở ra đối với những sản phẩm giải quyết chính xác các nhu cầu cụ thể của đời sống và sản xuất.

Một dự án chỉ có thể thương mại hóa thành công, phát triển thị trường bền vững khi định hình được nhóm khách hàng mục tiêu sẵn sàng chi trả và chứng minh khả năng mở rộng quy mô kinh doanh trong tương lai. Khi đánh giá một dự án khởi nghiệp, nhà đầu tư còn quan tâm đến đội ngũ sáng lập, vấn đề và quy mô thị trường, kết quả kinh doanh, lợi thế sản phẩm, mô hình kinh doanh cũng như tính minh bạch về tài chính, pháp lý.

Vì vậy, startup cần chứng minh năng lực bằng dữ liệu thực tế như doanh thu, số lượng khách hàng và khả năng khách hàng mua lại, thay vì chỉ dựa vào ý tưởng hay giải thưởng. Các dự án cũng cần lựa chọn đúng nguồn vốn, đúng thời điểm, đồng thời chuẩn bị năng lực bán hàng, quản trị tài chính, dữ liệu kinh doanh và quan hệ thị trường.