Xuất nhập khẩu 2026: Đằng sau những con số tăng trưởng

Nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu

Theo số liệu cập nhật đến ngày 15/9/2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam hơn 825 tỷ USD. Trong đó, xuất khẩu hơn 400 tỷ USD, tăng 23,2%; nhập khẩu 424,35 tỷ USD, tăng tới 36% so với cùng kỳ.

Theo số liệu cập nhật đến ngày 15/9/2026, tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam hơn 400 tỷ USD, tăng 23,2% (Ảnh: PV)

Cán cân thương mại vì thế chuyển sang nhập siêu hơn 23,5 tỷ USD, tăng khoảng 2,82 tỷ USD so với cuối tháng 8. Sau nhiều năm duy trì xuất siêu, diễn biến này đang đặt ra câu hỏi về chất lượng tăng trưởng thương mại và mức độ phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu.

Song cơ cấu hàng hóa cho thấy phần lớn lượng nhập khẩu vẫn phục vụ sản xuất. Trong 6 tháng đầu năm, Việt Nam nhập khẩu 283,17 tỷ USD, tăng 33,4%, trong khi xuất khẩu đạt 266,52 tỷ USD, tăng 21%. Riêng nhóm hàng tư liệu sản xuất chiếm tới 94,1% tổng kim ngạch nhập khẩu.

Điều này cho thấy nhập siêu hiện có một phần đến từ nhu cầu mở rộng sản xuất, đầu tư và nâng công suất. Máy móc, thiết bị, linh kiện và nguyên liệu nhập về hôm nay có thể trở thành đầu vào cho hàng hóa xuất khẩu trong những tháng tiếp theo.

Đáng chú ý nhất, nhóm điện tử, máy vi tính và linh kiện. Theo ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, 6 tháng đầu năm, kim ngạch nhập khẩu nhóm này khoảng 110 tỷ USD, tăng 62% so với cùng kỳ, chiếm khoảng 38% tổng kim ngạch nhập khẩu. Nhóm máy móc, thiết bị, dụng cụ và phụ tùng khoảng 34,6 tỷ USD, tăng 22,9%. Chỉ riêng hai nhóm hàng trên đã chiếm khoảng 51% tổng kim ngạch nhập khẩu. Đây là những ngành đóng góp lớn cho xuất khẩu.

Như vậy, câu chuyện đáng quan tâm không chỉ là nhập khẩu tăng bao nhiêu, mà bao nhiêu giá trị được tạo ra trong nước từ lượng máy móc, linh kiện và nguyên liệu nhập khẩu này?

Bên cạnh máy móc, điện tử, năng lượng là nhóm hàng góp phần làm tăng kim ngạch nhập khẩu. Trong 6 tháng đầu năm, Việt Nam chi khoảng 5,87 tỷ USD nhập khẩu xăng dầu, tăng 73%; dầu thô 4,69 tỷ USD, tăng 17%; than 4,66 tỷ USD, tăng 21%.

Riêng xăng dầu, lượng nhập khẩu tăng khoảng 11%, nhưng trị giá tăng mạnh hơn do tác động của giá trong bối cảnh địa chính trị quốc tế diễn biến phức tạp. Giá năng lượng tăng có thể kéo theo chi phí của nhiều ngành sản xuất, từ hóa chất, nhựa đến phân bón và vận tải.

Nhóm điện tử, máy vi tính và linh kiện và nhóm máy móc, thiết bị, dụng cụ và phụ tùng đã chiếm khoảng 51% tổng kim ngạch nhập khẩu (Ảnh: C.T).

Các nhóm nguyên liệu đầu vào như: sắt thép, hóa chất, chất dẻo, nguyên phụ liệu dệt may, da giày… cũng tăng. Đây là tín hiệu tích cực về nhu cầu sản xuất, nhưng cũng cho thấy nền kinh tế vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn cung bên ngoài. Khi giá nguyên liệu, năng lượng hoặc chi phí logistics biến động, doanh nghiệp xuất khẩu trong nước có thể chịu tác động kép: chi phí đầu vào tăng trong khi sức ép cạnh tranh tại các thị trường quốc tế ngày càng lớn.

Những nhóm hàng tiếp tục tạo nguồn xuất siêu

Dù cán cân chung chuyển sang nhập siêu, Việt Nam vẫn duy trì thặng dư thương mại lớn ở nhiều nhóm hàng và thị trường. Trong 6 tháng đầu năm, xuất khẩu hơn 266,52 tỷ USD, trong đó công nghiệp chế biến khoảng 239,8 tỷ USD, chiếm 90%. Có 29 mặt hàng đạt kim ngạch trên 1 tỷ USD và 5 mặt hàng vượt 10 tỷ USD.

Điện tử, máy vi tính và linh kiện; điện thoại; máy móc, thiết bị; dệt may, da giày; gỗ và sản phẩm gỗ; thủy sản cùng nhiều mặt hàng nông sản tiếp tục là những nhóm hàng chủ lực.

Hàng hóa của Việt Nam được xuất khẩu mạnh sang các thị trường tiêu thụ lớn (Ảnh: PV)

Hoa Kỳ tiếp tục là thị trường xuất khẩu lớn nhất. Sáu tháng đầu năm, Việt Nam xuất khẩu sang thị trường này 86,5 tỷ USD và xuất siêu 75,3 tỷ USD. Trong khi, Trung Quốc vẫn là nguồn cung nhập khẩu lớn nhất với 115,2 tỷ USD, khiến Việt Nam nhập siêu từ thị trường này 77,3 tỷ USD.

Sự đối lập này phản ánh khá rõ cấu trúc thương mại của Việt Nam: hàng hóa được xuất khẩu mạnh sang các thị trường tiêu thụ lớn, trong khi máy móc, linh kiện và nguyên liệu vẫn được nhập khẩu đáng kể từ các trung tâm sản xuất trong khu vực.

Bài toán từ khu vực FDI đến doanh nghiệp Việt

Một điểm đáng chú ý khác là sự khác biệt giữa khu vực FDI và doanh nghiệp trong nước. Sáu tháng đầu năm, khu vực FDI xuất khẩu 213,01 tỷ USD, tăng 26%, chiếm 79,9% tổng kim ngạch xuất khẩu. Trong khi đó, khu vực kinh tế trong nước xuất khẩu 53,51 tỷ USD, tăng 4,6%.

Ở chiều nhập khẩu, khu vực FDI đạt 204,71 tỷ USD, tăng 37,3%; khu vực trong nước đạt 78,46 tỷ USD, tăng 24,3%. Khu vực FDI vì vậy vẫn xuất siêu khoảng 8,3 tỷ USD, trong khi khu vực kinh tế trong nước nhập siêu gần 25 tỷ USD.

Điện tử, máy móc, dệt may, giày dép, đồ gỗ, nông sản và thủy sản vẫn còn dư địa tăng trưởng nếu doanh nghiệp đáp ứng tốt yêu cầu về chất lượng, môi trường và truy xuất nguồn gốc (Ảnh: PV)

Chuyên gia kinh tế trưởng ADB tại Việt Nam Nguyễn Bá Hùng lưu ý, khu vực FDI đang chiếm tỷ trọng rất lớn trong xuất khẩu, trong khi doanh nghiệp trong nước có xu hướng nhập siêu.

Đây là vấn đề có tính dài hạn. Khi doanh nghiệp Việt Nam nâng được năng lực sản xuất linh kiện, nguyên liệu, dịch vụ công nghiệp và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng của các tập đoàn FDI, tỷ lệ giá trị được giữ lại trong nước sẽ tăng lên, qua đó giảm dần sự phụ thuộc vào nhập khẩu.

Với tổng kim ngạch đã vượt 825 tỷ USD vào ngày 15/9/2026, mục tiêu đưa tổng kim ngạch xuất nhập khẩu cả năm vượt 1.000 tỷ USD đang trở nên rõ nét hơn. Theo Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân, với kết quả 7 tháng đạt khoảng 659 tỷ USD, Bộ Công Thương dự kiến tổng kim ngạch xuất nhập khẩu năm 2026 sẽ vượt mốc 1.000 tỷ USD. Trước đó, Bộ Công Thương đánh giá nếu không xuất hiện những diễn biến bất lợi đột biến, xuất khẩu cả năm có thể tăng khoảng 15–16%.

Từ nay đến cuối năm, cán cân thương mại sẽ phụ thuộc lớn vào hai chiều tác động. Một mặt, nhu cầu nhập khẩu máy móc, linh kiện, nguyên liệu và năng lượng có thể tiếp tục tăng khi doanh nghiệp bước vào giai đoạn cao điểm sản xuất, phục vụ các đơn hàng cuối năm. Điều này có thể khiến nhập siêu tiếp tục duy trì.

Mặt khác, xuất khẩu được kỳ vọng hưởng lợi từ nhu cầu tiêu dùng cuối năm tại các thị trường lớn. Điện tử, máy móc, dệt may, giày dép, đồ gỗ, nông sản và thủy sản vẫn còn dư địa tăng trưởng nếu doanh nghiệp đáp ứng tốt yêu cầu về chất lượng, môi trường và truy xuất nguồn gốc.

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, chiến lược xuất khẩu cần linh hoạt hơn, vừa duy trì các thị trường có giá trị cao như Mỹ, EU, vừa đáp ứng các tiêu chuẩn xanh, hữu cơ và mở rộng sang những thị trường mới nổi.

Diễn biến 9 tháng đầu năm cho thấy hoạt động ngoại thương đang tăng trưởng với tốc độ cao. Tổng kim ngạch tăng gần 30%, xuất khẩu tăng hơn 23%, trong khi nhập khẩu tăng tới 36%.

Nhập khẩu tăng nhanh là sức ép đối với cán cân thương mại, nhưng trong bối cảnh phần lớn hàng nhập khẩu là tư liệu sản xuất, máy móc, linh kiện và nguyên liệu, đây là một phần của quá trình mở rộng năng lực sản xuất.

Khi công nghiệp hỗ trợ phát triển, doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng và tỷ lệ nội địa hóa tăng, mỗi chu kỳ nhập khẩu sẽ tạo ra nhiều giá trị hơn cho nền kinh tế (Ảnh: PV)

Vấn đề quan trọng hơn là khả năng chuyển lượng đầu vào nhập khẩu thành giá trị gia tăng trong nước. Khi công nghiệp hỗ trợ phát triển, doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng và tỷ lệ nội địa hóa tăng, mỗi chu kỳ nhập khẩu sẽ tạo ra nhiều giá trị hơn cho nền kinh tế.

Theo Bộ Công Thương, phát triển công nghiệp hỗ trợ, tăng tỷ lệ nội địa hóa, kết nối doanh nghiệp trong nước với khu vực FDI, đa dạng hóa thị trường và tận dụng hiệu quả các FTA là những giải pháp quan trọng để nâng chất lượng tăng trưởng xuất khẩu.

Vì vậy, mốc 1.000 tỷ USD nếu đạt được trong năm 2026 sẽ là dấu mốc đáng chú ý về quy mô thương mại. Nhưng phía sau con số ấy vẫn còn bài toán lớn hơn: làm thế nào để hàng hóa Việt Nam tạo ra nhiều giá trị hơn trong nước, doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng và sự tăng trưởng của xuất nhập khẩu trở thành động lực bền vững cho nền kinh tế.