Văn hóa - Sức mạnh nội sinh của cuộc Chuyển đổi số tại BIDV - Kỳ 1

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là “đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại”. Nhưng mọi cuộc cách mạng công nghệ, rốt cuộc, đều phải trả lời một câu hỏi rất cũ: con người sẽ ra sao khi cỗ máy đổi thay? Chính Nghị quyết 57 đã trả lời trước một nửa câu hỏi ấy khi xác định đây là “cuộc cách mạng sâu sắc, toàn diện trên tất cả các lĩnh vực”, trong đó “người dân và doanh nghiệp là trung tâm, là chủ thể, nguồn lực, động lực chính”. Ở BIDV, Nghị quyết 57 cùng các nghị quyết chiến lược khác của Trung ương - về hội nhập quốc tế, giáo dục và đào tạo, kinh tế tư nhân, kinh tế nhà nước, phát triển văn hóa - đều đã được Đảng ủy cụ thể hóa bằng nghị quyết, chương trình hành động riêng. Câu chuyện chuyển đổi số của ngân hàng này, vì thế, cũng là câu chuyện về cách một tổ chức đảng biến chủ trương lớn thành việc làm cụ thể.

Loạt bài này đọc câu trả lời ấy qua trường hợp Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV) - định chế có lịch sử lâu đời nhất hệ thống ngân hàng, thuộc nhóm lớn nhất Việt Nam với tổng tài sản hợp nhất trên 3,4 triệu tỷ đồng tại thời điểm giữa năm 2026. Gần bảy mươi năm tuổi, BIDV đang làm một việc tưởng như nghịch lý: thay gần như toàn bộ “phần xác” công nghệ, mà vẫn phải giữ cho được “phần hồn” văn hóa - nghĩa tình, tiết chế, phụng sự.

Ba kỳ báo đi theo ba phẩm chất làm nên câu trả lời: tự chủ để làm chủ công nghệ, kỷ luật và nghĩa tình để đi qua những cuộc đại phẫu, nhân văn để công nghệ không lạc hồn. Luận điểm xuyên suốt là: công nghệ chưa từng là kẻ thù của văn hóa. Nó là phép thử khắc nghiệt nhất, đồng thời là cơ hội lớn nhất để văn hóa tự làm mới mình. Và điều giữ cho cuộc chuyển đổi không trượt khỏi quỹ đạo nhân văn không phải một công nghệ tối tân nào, mà là bộ gen giá trị được tổ chức đảng bền bỉ vun trồng qua nhiều thế hệ. Đổi mã nguồn - nhưng không đổi nguồn cội.

Kỳ 1 - Tự chủ: “Người Việt ta thua kém ai đâu"

Độc lập, tự chủ, tự lực, tự cường là sợi chỉ đỏ trong tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng. Trong kỷ nguyên số, sợi chỉ đỏ ấy mang một hình hài mới: làm chủ công nghệ, làm chủ dữ liệu, không lệ thuộc. Có một định kiến dai dẳng rằng ngân hàng quốc doanh lâu đời thì tất yếu chậm chạp, bảo thủ trước công nghệ. Lịch sử BIDV kể một câu chuyện khác: tinh thần tự làm chủ công nghệ đã có từ thuở cả ngân hàng chỉ có vài chiếc máy tính, được đánh thức mạnh mẽ bằng một bài hịch, và hôm nay kết tinh thành một hệ sinh thái mang cái tên đầy tự hào: “Make in BIDV”.

Nghịch lý của người giàu truyền thống

Một ngân hàng số mới thành lập không có gì để đánh đổi, bởi nó sinh ra đã là số. Còn một định chế gần bảy mươi tuổi thì mang theo cả một kho ký ức, một nếp ứng xử, một “cách làm người” trong nghề. Mỗi cuộc thay máu công nghệ đều có nguy cơ làm xói mòn những thứ ấy.

Vì thế, với BIDV, chuyển đổi số chưa bao giờ chỉ là bài toán kỹ thuật hay cuộc đua thị phần. Nó là bài toán văn hóa ở dạng gay gắt nhất.

Giới quản trị thế giới cũng đã đi đến nhận thức tương tự. Trong công trình “Leading Digital”, các nhà nghiên cứu George Westerman, Didier Bonnet và Andrew McAfee đúc kết một nghịch lý: phần khó nhất của chuyển đổi số không nằm ở công nghệ, mà ở lãnh đạo và văn hóa. Công nghệ là thứ dễ mua; năng lực dẫn dắt con người đi qua thay đổi mới là thứ khan hiếm.

Edgar Schein - người đặt nền móng cho lý thuyết văn hóa tổ chức hiện đại - chỉ ra rằng văn hóa có ba tầng: tầng hiện vật nhìn thấy được, tầng giá trị được tuyên bố, và sâu nhất là tầng những giả định nền tảng mà con người mặc nhiên tin. Chuyển đổi số nếu chỉ đổi tầng hiện vật - đổi quầy giao dịch lấy ứng dụng, đổi sổ sách lấy dữ liệu - thì chỉ là một lớp sơn mới. Còn nếu nó chạm tới tầng sâu nhất mà không được dẫn dắt khéo, nó có thể làm tan rã chính bộ khung tinh thần giữ tổ chức đứng vững.

Đặt trong hệ quy chiếu của Đảng ta, đó cũng là lời nhắc về một quan điểm nhất quán từ Văn kiện Đại hội XIII: con người là trung tâm, là chủ thể, là nguồn lực quan trọng nhất và là mục tiêu của sự phát triển. Công nghệ có thể đổi thay mọi thứ, trừ vị trí ấy của con người.

Cỗ máy “cao đến bụng người” và phương châm năm 1995

Để thấy bộ gen công nghệ của BIDV có gốc rễ sâu đến đâu, cần lần ngược về thuở gian khó nhất.

Trong hồi ức của ông Nguyễn Hữu Thắng - một kỹ sư vô tuyến về với Ngân hàng Kiến thiết - chiếc máy “hiện đại nhất” của cả ngành những năm bảy mươi chỉ là một cỗ máy cơ ACCOTA-170 của Cộng hòa Dân chủ Đức, “cao đến bụng người”. Cả ngày nạp số liệu, nó chỉ in ra dăm bảy chục dòng thống kê. Để học cách sửa nó, có những đêm người kỹ sư trẻ giả vờ ra khỏi cổng cơ quan, rồi trèo tường vào, nằm ngửa dưới bụng máy, cầm đèn rọi tìm bệnh.

Hình ảnh ấy đáng được lưu lại như một biểu tượng: người Việt Nam học làm chủ công nghệ không phải trong phòng thí nghiệm sáng choang, mà dưới gầm một cỗ máy cũ, bằng ánh đèn pin và lòng say nghề. Hai mươi năm sau, “tài sản” khởi đầu cho cuộc vi tính hóa toàn hệ thống cũng chỉ vẻn vẹn hai chiếc máy AT286 do Ngân hàng Ngoại thương hỗ trợ mua sắm - như lời kể của ông Lê Đào Nguyên, một trong những người mở đường.

Năm 1995, BIDV vừa bước vào hoạt động “như một ngân hàng thương mại” sau cuộc lột xác sinh tử khỏi cơ chế cấp phát; phần lớn nghiệp vụ của cả ngành khi ấy vẫn làm bằng tay. Chính lúc ấy, BIDV chọn cho mình một phương châm: “Vốn là khâu mở đường, Công nghệ là quyết định.”

Đặt chữ “quyết định” cho công nghệ ở một thời mà bàn tính còn nằm trên bàn giao dịch - đó không phải khẩu hiệu trang trí, mà là một phát ngôn chiến lược. Và nó sớm được trả giá bằng hành động. Năm 1996, BIDV đưa vào vận hành hệ thống ngân hàng lõi IBS - điều đáng nói là chương trình ấy do chính cán bộ công nghệ thông tin của ngân hàng tự viết. Giữa thập niên 1990, BIDV là một trong bốn ngân hàng Việt Nam đầu tiên tham gia mạng thanh toán liên ngân hàng toàn cầu SWIFT; năm 1997 hoàn thành hệ thống thanh toán tập trung; năm 1998 thử nghiệm máy ATM tại Sở Giao dịch 1, để đến tháng 6/2002 khai trương dịch vụ thẻ BIDV-ATM.

Cái phản xạ “tự làm lấy” - tự viết phần mềm lõi khi cả ngân hàng chỉ có vài chiếc máy tính - chính là mầm mống xa nhất của tinh thần tự chủ công nghệ hôm nay. Nó cũng cải chính một định kiến: ở BIDV, chính sự bền bỉ làm chủ công nghệ qua nhiều thập kỷ mới là nét truyền thống.

Một cương lĩnh mang tên “hịch”

Bộ gen ấy được đánh thức mạnh mẽ nhất vào ngày 11/6/2022. Nhân Ngày hội Sáng tạo và Công nghệ của hệ thống, ông Phan Đức Tú - khi đó là Chủ tịch Hội đồng quản trị BIDV - viết một bài “đôi điều tâm sự”. Người trong nhà gọi nó là “Bản Hịch Công nghệ”.

Cái tên ấy tự nó đã là một hành vi văn hóa. Hịch là thể văn cổ dùng để kêu gọi tướng sĩ trước trận đánh lớn. Gọi một cương lĩnh công nghệ bằng chữ “hịch” là đặt cuộc chuyển đổi số vào mạch tự sự anh hùng của dân tộc - biến những kỹ sư dữ liệu thành chiến binh, biến một dự án công nghệ thành một cuộc xuất quân.

Bài hịch mở ra bằng một bản điểm danh những người Việt làm công nghệ, để khơi dậy lòng tự tôn:

“Trương Gia Bình, đam mê công nghệ, tay trắng dựng nên nghiệp lớn… Dương Ngọc Thái, trí tuệ hơn người, được Google chiêu mộ làm Hacker mũ trắng, nổi tiếng cả trời Tây… Viettel, khởi nghiệp 3 năm, công nghệ tiên phong, tướng sỹ đồng lòng, dựng nên Đế chế, đánh Tây dẹp Đông…”

Rồi chốt lại bằng một câu hỏi tu từ đầy khí phách: “Mong ước làm giàu, khát vọng cống hiến, sáng tạo thông minh, Người Việt ta thua kém ai đâu!”

Phần “quyết tâm” được cấu trúc như một lời thề chia đôi - nửa cho tướng, nửa cho quân: “Tướng: Thay đổi tư duy… Trọng dụng nhân tài, Đãi sĩ chiêu hiền, Công tư phân minh, Lấy việc công làm trọng!

Quân: Nỗ lực sáng tạo, Thay đổi cách làm, Hợp tác đồng lòng, Trách nhiệm rõ ràng, Tận tâm cống hiến, Lấy công việc làm vui!”

Và khép lại bằng nhịp ba của binh pháp: “Thiên thời đã đến, / Địa lợi sẵn rồi, / Nhân hòa đang chờ các Bạn!” Dòng cuối đặt trong ngoặc đơn, vừa khiêm cung vừa hào sảng: “Xin Hưng Đạo Đại Vương xá tội!”

Hãy để ý thứ tự của lời thề. Tướng được gọi tên trước quân. Người lãnh đạo phải “thay đổi tư duy”, phải “công tư phân minh”, phải “lấy việc công làm trọng” - trước khi đòi hỏi bất cứ điều gì ở người lao động. “Lấy việc công làm trọng” - đó chính là “dĩ công vi thượng”, chuẩn mực đạo đức cách mạng mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt cho người cán bộ. Bài hịch công nghệ, xét cho cùng, là một bài học về tư cách người cán bộ lãnh đạo được viết bằng ngôn ngữ của thời chuyển đổi số.

Có một sự gặp gỡ đáng suy ngẫm. Hai năm rưỡi sau bài hịch, Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị kêu gọi “khơi dậy tinh thần tự chủ, tự tin, tự lực, tự cường, tự hào dân tộc, phát huy trí tuệ Việt Nam” trong phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Câu hỏi tu từ “Người Việt ta thua kém ai đâu!” của một ngân hàng, hóa ra, đã đi trước và bắt nhịp đúng với tinh thần mà Trung ương sau đó đặt thành nghị quyết cho cả quốc gia.

“Lỗi ở tôi” và “tôi có tội”

Tinh thần ấy được người đứng đầu hệ thống nói bằng một câu đã thành phương châm nhân sự: “Nếu bạn không có khát vọng cống hiến là lỗi ở tôi; nếu bạn có khát vọng cống hiến mà không được cống hiến thì tôi có tội.”

Câu nói đặt toàn bộ gánh nặng tạo môi trường cống hiến lên vai người lãnh đạo, không trách cứ người lao động. Đó là tinh thần nêu gương, là trách nhiệm người đứng đầu mà công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng luôn đặt lên hàng đầu - được áp vào một địa hạt tưởng như chỉ thuần lý của máy móc.

Lời hịch không dừng ở lời. Chính sách “đãi sĩ chiêu hiền” được bảo chứng bằng con số: kể từ khi áp dụng chính sách thu hút nhân tài công nghệ, BIDV đã tổ chức 35 đợt phỏng vấn với 742 ứng viên, tuyển được 186 cán bộ công nghệ, trong đó có cả phó giám đốc, trưởng phòng và chuyên gia. Và bốn chữ “đãi sĩ chiêu hiền” của bài hịch không dừng lại ở văn chương: ba năm sau, chúng đi thẳng vào Nghị quyết số 91-NQ/ĐU của Đảng ủy BIDV, với yêu cầu “hoàn thiện chính sách ‘đãi sỹ, chiêu hiền’ thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao, các chuyên gia khoa học công nghệ” và “bố trí tối thiểu 30% cán bộ có chuyên môn, kinh nghiệm về khoa học kỹ thuật trong cấp ủy và trong Ban lãnh đạo hệ thống”. Lời hiệu triệu của một người lãnh đạo đã thành chủ trương của cả một cấp ủy. Đội ngũ ấy được gọi bằng một cái tên đẹp: những “hiệp sĩ công nghệ” - danh xưng người đứng đầu dùng tại Hội nghị tổng kết 30 năm công nghệ thông tin năm 2022. Đội quân ấy lớn lên nhanh chóng: từ khoảng 462 cán bộ công nghệ năm 2020 lên gần 1.400 người năm 2026. Cái tên giải lời nguyền “phòng kỹ thuật ở tầng hầm” - cái định kiến xem dân công nghệ là bộ phận hỗ trợ vô danh - và kéo họ ra ánh sáng, đặt họ vào hàng ngũ những người làm nên vận mệnh tổ chức.

Từ “mua công nghệ” sang “kiến tạo công nghệ”

Tinh thần ấy kết tinh thành một lựa chọn chiến lược giàu bản lĩnh. “Mua công nghệ” là tư duy của người tiêu dùng - an toàn, nhanh, nhưng lệ thuộc và không để lại bản sắc. “Kiến tạo công nghệ” là tư duy của người sáng tạo - gian nan, rủi ro, nhưng nuôi dưỡng lòng tự chủ và để lại dấu vân tay riêng. BIDV chọn con đường thứ hai.

Khi chọn giải pháp ngân hàng lõi Profile của tập đoàn FIS, BIDV không mua một hệ thống đóng kín. Ngân hàng buộc đối tác phải chuyển giao mã nguồn, đào tạo chuyên sâu và chuyển giao năng lực làm chủ. Mục tiêu không dừng ở việc thay một hệ thống cũ, mà là để người BIDV tự đứng được trên đôi chân công nghệ của mình.

Ông Phan Đức Tú từng nói việc chọn FIS là “một trong những quyết định khó khăn nhất trong sự nghiệp” - đến mức có lúc đã có đề xuất dừng đàm phán để bảo đảm an toàn. Ông cho lập riêng một tổ công tác đi khảo sát thực tế việc triển khai tại một ngân hàng bạn, rồi mới quyết đoán đi tiếp, trên nguyên tắc: không đánh đổi an toàn hệ thống, nhưng cũng không bỏ lỡ cơ hội tạo ra một nền tảng công nghệ đủ sức dẫn dắt BIDV trong 10-15 năm tiếp theo.

Quyết định kiến trúc còn cho thấy một bản lĩnh tự chủ sâu hơn. Thay vì để lõi “ôm đồm” cả thanh toán, quan hệ khách hàng, sổ cái như thông lệ, BIDV làm việc nhiều phiên với hãng tư vấn Gartner rồi mạnh dạn chọn kiến trúc “lõi mỏng” (Thin Core). Các năng lực khác được đẩy ra những hệ thống vệ tinh chuyên biệt do chính người BIDV xây: Payment Hub, GL-Core-Hub, Smart Counter Hub, Deposit Core Hub…

Trong thời đại mà chủ quyền số và an ninh dữ liệu đã trở thành một phần của chủ quyền quốc gia, lựa chọn “làm chủ chứ không lệ thuộc” ấy không đơn thuần là một bài toán kỹ thuật. Nó là tinh thần độc lập, tự chủ trong một hình hài mới. Nghị quyết số 57-NQ/TW gọi đó là “từng bước tự chủ về công nghệ, nhất là công nghệ chiến lược”; Nghị quyết số 91-NQ/ĐU của Đảng ủy BIDV cụ thể hóa thành mục tiêu “tự chủ đối với các hệ thống công nghệ thông tin cốt lõi, quan trọng trong hoạt động ngân hàng”.

“Make in BIDV”: Bốn nhịp trưởng thành

Tinh thần ấy đã tự tìm được tên gọi, và cái tên không do ai đặt hộ mà do chính người trong nhà tự gọi. Giới thiệu nền tảng ngân hàng số dành cho khách hàng tổ chức, cổng thông tin nội bộ viết: “Đây là sản phẩm ‘Make in BIDV’ đầy tự hào, được thai nghén và phát triển 100% bởi đội ngũ cán bộ BIDV.” Cách gọi ấy nhại đúng nhịp khẩu hiệu quốc gia “Make in Vietnam” - thu khát vọng tự chủ của cả dân tộc vào phạm vi một ngôi nhà.

Đọc theo trục thời gian, hệ sinh thái ấy hiện ra như một đường cong bốn nhịp. Nhận chuyển giao: ở dự án Core Banking Profile, lần đầu tiên cán bộ kỹ thuật BIDV không chỉ đứng nhận bàn giao mà tiếp quản, làm chủ và cùng chuyên gia nước ngoài cải tiến công nghệ. Làm chủ: lực lượng công nghệ tự thiết kế và triển khai Payment Hub thay vì mua trọn gói, tiết kiệm hơn 250 tỷ đồng tiền đầu tư. Tự làm: B.Cash, B.One, BIDV Direct lần lượt ra đời do chính người trong nhà xây dựng; riêng không gian làm việc số B.One giúp tiết kiệm hơn 700 tỷ đồng mỗi năm và đến cuối năm 2025 đã được chuyển giao cho Tổng Công ty Bảo hiểm BIDV. Dẫn đầu: Smart Counter Hub được ghi nhận là giải pháp “tiên phong tại Việt Nam”. Đến nay, gần 80% các nền tảng số quan trọng của BIDV do đội ngũ nội bộ phát triển, giúp tiết kiệm hơn 60% chi phí đầu tư so với mô hình phụ thuộc hoàn toàn vào đối tác bên ngoài.

Bốn nhịp ấy là hành trình một tổ chức đi từ chỗ học của người đến chỗ dạy lại được cho người. Và có một con số nhỏ đáng đọc hơn mọi con số lớn: khi khảo sát về B.Cash, 95,1% cán bộ nói họ mong muốn được sử dụng. Ở một tổ chức mà công nghệ được người dùng đón lấy chứ không bị áp xuống, hồn văn hóa và cỗ máy đã thôi đứng ở hai phía. Thành quả ấy đã được ghi nhận trong chính văn kiện của cấp ủy: Nghị quyết số 91-NQ/ĐU khẳng định BIDV đã thể hiện “năng lực làm chủ công nghệ trong phát triển các nền tảng ứng dụng lớn như phát triển hệ thống CoreBanking, Hệ thống thanh toán Payment Hub, Hệ thống chuyển đổi số quản trị nội bộ toàn hàng B.One”. Nghị quyết số 12-NQ/ĐU ngày 18/8/2025 còn nói gọn hơn nữa, như một phương châm: “Số hóa toàn diện các hoạt động, làm chủ công nghệ, tự triển khai các dự án lớn”.

Có một sản phẩm “Make in BIDV” còn được chính tổ chức đảng cấp trên vinh danh. Ngày 10/10/2025, Hệ thống Quản trị nội bộ toàn hàng B.One được Đảng ủy Chính phủ bình chọn, gắn biển “Sản phẩm tiêu biểu chào mừng Đại hội Đảng bộ Chính phủ lần thứ I”. Do BIDV tự nghiên cứu, thiết kế và phát triển, hệ thống kết nối hơn 28.000 cán bộ, đảng viên; lần đầu tiên trong ngành ngân hàng, công tác Đảng - Công đoàn được tích hợp và số hóa toàn diện trong một nền tảng quản trị thống nhất - từ quản lý văn bản, sinh hoạt chi bộ đến theo dõi công tác đảng viên, hình thành mô hình “đảng viên số, chi bộ số, đảng bộ số”. Sau gần một năm vận hành, riêng công tác Đảng, hệ thống đã xử lý hơn 12.000 công việc và 11.000 văn bản. Tự chủ công nghệ và xây dựng Đảng, ở đây, gặp nhau trong cùng một sản phẩm.

Smart Counter Hub: trả người giao dịch viên về với khách hàng

Nhịp “dẫn đầu” có một gương mặt cụ thể: chiếc bàn giao dịch.

Suốt nhiều năm, người giao dịch viên phải làm việc trên nhiều phần mềm rời rạc - mỗi nghiệp vụ một cửa sổ, mỗi cửa sổ một lối vào. Mô hình “quầy giao dịch thông minh - Smart Counter Hub” hợp nhất hàng loạt chương trình tác nghiệp thành một nền tảng duy nhất, dùng trí tuệ nhân tạo nhận dạng và xác thực chứng từ, dùng xác nhận điện tử thay chữ ký giấy, hướng tới số hóa một trăm phần trăm chứng từ tại quầy. Ngày 28/5/2026, giải pháp được vinh danh tại Giải thưởng Sao Khuê, ghi nhận là giải pháp do BIDV tự phát triển, tiên phong tại Việt Nam trong số hóa toàn trình giao dịch tại quầy, giúp tiết kiệm khoảng 150 tỷ đồng chi phí vận hành mỗi năm.

Nhưng con số, dù lớn, chưa phải điều đáng đọc nhất. Quầy giao dịch là gương mặt của ngân hàng - nơi nghĩa tình và niềm tin thu lại thành một cái ngẩng đầu, một ánh mắt. Suốt nhiều năm, gương mặt ấy bị chia sẻ với hàng chồng chứng từ: người giao dịch viên vừa nhìn khách vừa phải cúi xuống giấy tờ. Số hóa toàn trình, vì thế, không chỉ tiết kiệm giấy và thời gian. Nó trả người giao dịch viên về với khách hàng. Máy nhận lấy phần thao tác lặp lại; con người giữ lại phần chỉ con người mới làm được.

Từ hai chiếc máy AT286 đến một nền tảng giao dịch không giấy tờ do chính mình viết ra, câu hỏi trong bài hịch đã có lời đáp bằng thực tiễn: người Việt ta, quả thật, không thua kém ai. Nhưng tự chủ mới là điều kiện cần. Để một hệ thống ngân hàng lõi được thay thế giữa đại dịch mà hàng chục triệu khách hàng không phải dừng giao dịch, cần thêm một thứ nữa - thứ không nằm trong bất cứ bản hợp đồng công nghệ nào.

>>> Đón xem Kỳ 2: Kỷ luật và nghĩa tình - hai cuộc đại phẫu cách nhau hai mươi năm, và một quy luật: công nghệ có thể mua, nhưng sự “trên dưới một lòng” thì không.