Đằng sau những con số - Kỳ 2

Ảnh minh họa

Ngân hàng là nơi của những con số: nợ và có, lãi suất và thanh khoản, hạn mức và quyết toán. Ít ai nghĩ đó lại là nơi thơ ca, âm nhạc, văn chương có thể nảy mầm. Vậy mà gần bảy thập kỷ qua, riêng ở Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV) đã có hai tuyển tập thơ được xuất bản chính thức, hai tập thơ nhạc do Nhà xuất bản Âm nhạc ấn hành, hàng chục ca khúc, nhiều tập hồi ký, bút ký và cả một bộ phim do chính cán bộ viết kịch bản. Loạt bài đọc lại nguồn mạch ấy qua ba lớp: người làm ngân hàng trong thơ, tiếng hát trong ngôi nhà chung, và những câu chuyện nghề được truyền từ đời này sang đời khác.

Loạt bài được đặt trong dòng chảy của Nghị quyết số 23-NQ/TW của Bộ Chính trị về tiếp tục xây dựng và phát triển văn học, nghệ thuật trong thời kỳ mới, Kết luận số 84-KL/TW tiếp tục thực hiện nghị quyết ấy, và Quyết định số 1858/QĐ-NHNN ngày 18/8/2026 của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước ban hành Kế hoạch hành động của ngành Ngân hàng. Đọc lại nguồn mạch văn nghệ của một ngân hàng dưới ánh sáng ấy, có thể thấy rõ hơn một điều: văn học nghệ thuật không phải thứ trang trí bên lề nghề tiền tệ, mà là một phần của nền tảng tinh thần, của sức mạnh nội sinh mà Đảng ta đang kêu gọi khơi dậy.

Kỳ 2 - Khi ngôn từ bất lực thì âm nhạc lên tiếng

Ở BIDV, thơ không dừng lại trên giấy - nó đòi được hát lên. Từ một bài thơ của người Tổng Giám đốc “không biết một nốt nhạc bẻ đôi” đến hội diễn gần sáu trăm diễn viên không chuyên, tiếng hát trong ngôi nhà chung đã trở thành một “căn cước bằng âm thanh” và một cơ chế tự chữa lành của cả tập thể.

Một bài thơ, hai ca khúc

Năm 1990, khi nhận nhiệm vụ Tổng Giám đốc, ông Nguyễn Văn Doãn day dứt một câu hỏi: các ngân hàng trên thế giới đều có những dấu hiệu văn hóa riêng - lô-gô, hành khúc, phòng truyền thống, tạp chí - sao BIDV chưa có? Chuẩn bị kỷ niệm 35 năm thành lập, người tự nhận “một nốt nhạc bẻ đôi không biết” viết một bài thơ về ngành và mời nhạc sĩ Thuận Yến.

Đọc xong, nhạc sĩ nói sẽ sáng tác hai bài hát. Ít lâu sau, ông cùng ca sĩ Thanh Lam mang một cây ghi-ta đến cuộc họp của Ban lãnh đạo; những người lãnh đạo ngân hàng trở thành thính giả đầu tiên của “Đồng tiền và những tấm lòng” và “Hát về em cô gái ngân hàng”. Bài thơ ban đầu viết về ngành. Nhưng tên bài hát là do nhạc sĩ đặt, và người nghệ sĩ đứng bên ngoài đã nhìn thấy trong đó một con người: cô gái ngân hàng. Ông Nguyễn Văn Doãn về sau đúc kết bằng một câu đáng nhớ: “Khi ngôn từ bất lực thì âm nhạc lên tiếng.”

Năm năm sau, nhân 40 năm ngày truyền thống, vẫn thơ Nguyễn Văn Doãn, vẫn nhạc Thuận Yến, “Có một ngân hàng như thế” ra đời. Các nhạc sĩ An Thuyên, Tân Huyền cũng lấy ý thơ ông để viết những ca khúc khác về ngành. Cũng năm 1997, tập thơ nhạc “Có một ngân hàng như thế” được Nhà xuất bản Âm nhạc ấn hành; hai mươi năm sau, nhân 60 năm thành lập, tập thơ nhạc thứ hai, “Những thanh âm cuộc sống”, tiếp tục ra đời tại Nhà xuất bản Âm nhạc năm 2017. Hai cuốn sách nhạc, cách nhau hai thập kỷ, là bằng chứng rằng tiếng hát trong ngôi nhà này không phải một cảm hứng nhất thời. Nhà văn Lê Ngọc Minh ghi lại rằng bài hát của Thuận Yến đã lan truyền trong toàn hệ thống như một bản “ngành ca” của người làm ngân hàng.

Cơ chế sáng tạo ấy rất đáng dừng lại: không phải tổ chức bỏ tiền đặt hàng, mà là nhạc sĩ chuyên nghiệp tự nguyện phổ nhạc vì thấy ca từ xứng đáng được cất tiếng. Và câu hát “Đồng tiền trên tay em / Nặng ân tình của mẹ / Thấm mồ hôi của cha” từ đó đi vào lòng nhiều thế hệ như một lời nhắc về đạo đức nghề: đồng tiền đi qua tay người ngân hàng mang theo công sức và niềm tin của nhân dân.

Một bản hành khúc hát vang trong đêm Noel

Trước đó ít lâu, ngôi nhà này đã bắt đầu tìm tiếng hát của riêng mình. Theo hồi ức của Tiến sĩ Nguyễn Văn Đường, ý tưởng làm một bài hát cho ngành khởi đi từ chính ông Nguyễn Văn Doãn, người đã hát thử câu “Đầu tư ta những chặng đường lịch sử” theo giai điệu bài “Hành quân xa”. Từ cái tứ ấy, ông Đường viết trọn phần lời, ông Nguyễn Xuân Sinh góp phần chỉnh sửa. Bài “Hành khúc Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam” hoàn thành khoảng tháng 8, tháng 9 năm 1996, được hát vang lần đầu trong đêm Noel năm ấy, trước thềm kỷ niệm 40 năm thành lập. Sau đó, chính ông Nguyễn Văn Doãn phê duyệt và chỉ đạo dịch bài hát sang tiếng Anh.

Chi tiết cuối cùng nói lên nhiều điều: một tổ chức muốn bài ca của mình hát được cả với người ngoài biên giới. Từ năm 1996, BIDV đã nghĩ đến việc đưa tiếng nói văn hóa của mình ra thế giới - điều mà hôm nay được gọi bằng một cái tên lớn hơn: sức mạnh mềm.

Tiếng hát ấy còn có mặt ở những nơi không ai sắp đặt. Bài “Đồng tiền và những tấm lòng” có lần vang lên trong lễ mồng 8 tháng 3 tại một chi nhánh vừa gắng gượng thoát khỏi cơn khủng hoảng. Người được giao đi trấn an anh em, cuối cùng lại được chính anh em động viên; và trong khoảnh khắc ấy, như một người trong cuộc nhớ lại, sự đoàn kết đã trở thành “một thứ cái đẹp nghe được”. Năm 1999, hội thi lớn của Công đoàn BIDV nhân 70 năm Công đoàn Việt Nam được đặt tên theo chính bài hát của Nguyễn Văn Tý: “Em đi làm tín dụng”. Cuộc thi trải khắp chín khu vực, từ Sơn La, Nam Định ra Hà Nội, vào Huế, Đắk Lắk rồi xuống Tiền Giang, với một phần thi mang tên rất riêng - “Chúng tôi nói về chúng tôi”. Người tổ chức, ông Lê Xuân Đạm, gọi đúng tên điều hội thi làm được: “mỗi công đoàn cơ sở là một bông hoa đẹp, có hương thơm và màu sắc riêng nhưng vẫn mang đậm dấu ấn BIDV, tạo thành vườn hoa đẹp rực rỡ sắc màu trong ngôi nhà chung”.

“Văn hóa BIDV thứ thiệt”

Mạch âm nhạc ấy nối sang thế hệ sau, và cảm động nhất là câu chuyện của nhạc sĩ Vũ Thạch Hùng, cán bộ gắn bó với BIDV hơn hai mươi năm, hội viên Hội Âm nhạc Hà Nội. Ca khúc “Thẳng hướng tương lai” của ông không hề được đặt hàng. Nó ra đời trong một đêm ở Sa Pa, sau chuyến đi thực tế Lào Cai cùng đoàn nhạc sĩ do BIDV mời:

“Giai điệu và ca từ ào ạt đến, tôi phấn chấn cảm xúc như một kẻ lên đồng. Tôi hát vang một mình thành lời: ‘Thẳng hướng tương lai / Cánh buồm xanh con thuyền đỏ / Dù bao sóng gió vững vàng đi lên…’”

Ông hoàn thành bản mộc đầu tiên đúng lúc ánh ngày ửng hồng trong màn sương Sa Pa. Về sau, kể lại cái đêm ấy, ông gọi nó bằng mấy chữ đã thành giai thoại: “Văn hóa BIDV thứ thiệt”. Chữ “thứ thiệt” là chữ của đời thường, vốn dùng để phân biệt hàng thật với hàng nhái. Nghĩa là với người trong cuộc, có một thứ văn hóa diễn ra trên sân khấu, và một thứ chỉ hiện hình lúc không ai nhìn: giữa một đêm núi, khi người ta hát một mình vì không nhịn được.

Chuyến đi ấy nằm trong một mô hình hiếm có ở một doanh nghiệp: để chuẩn bị ấn phẩm “60 ca khúc về BIDV” do Công đoàn BIDV biên tập, nhạc sĩ Trương Ngọc Ninh chủ trì, một đoàn nhạc sĩ - Trương Ngọc Ninh, Nguyễn Đức Trịnh, Nguyễn Cường, Nguyễn Trọng Tạo, Nguyễn Tiến, Tuấn Phương, Giáng Son, Lê Minh Sơn - đã lên Lào Cai, Sa Pa, ở lại với chi nhánh vùng biên, rồi từ những đêm ấy mang về những ca khúc có hơi thở thật của vùng đất và con người.

Tiếng hát một mình giữa đêm núi, ít năm sau, đã lớn thành tiếng hát của cả cộng đồng. Nhân 60 năm thành lập, Công đoàn BIDV tổ chức hội diễn hai ngày 12 và 13/4/2017 tại Nhà hát Âu Cơ với 574 diễn viên không chuyên đến từ 209 công đoàn cơ sở, trước Lễ kỷ niệm chính thức tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia, nơi “Thẳng hướng tương lai” vang lên cùng dàn hợp xướng. Gần sáu trăm con người của một ngân hàng bước lên sân khấu nhà hát - con số ấy tự nó đã là một chỉ báo văn hóa.

“Tôi có một dòng sông”

Trong kho thơ nhạc của ngôi nhà này, có một bài thơ đã đi trọn con đường từ trang giấy đến tiếng hát. Mùa xuân năm 2007, nguyên Chủ tịch Hội đồng Quản trị Phùng Thị Vân Anh - người gắn bó hơn nửa thế kỷ với ngân hàng - viết “Ký sự một dòng sông”, đề “Tặng BIDV - Thân yêu - 50 năm”, đặt ở trang mở đầu tuyển tập “Có một ngân hàng như thế”. Chị không kể thành tích; chị chọn một hình ảnh:

“Nơi bắt đầu dòng sông / Là một con suối nhỏ / Ngàn con suối góp mình / Thành một dòng sông Mẹ / Có khi âm thầm lặng lẽ / Có khi ào ạt thác ghềnh / Sông qua dặm dài gian khổ / Vẫn thẳng hướng về biển rộng”

Ngàn con suối “góp mình” - như ngàn thế hệ cán bộ tự nguyện hòa vào dòng chung. Rồi đến một lời gọi rất Việt, chuyển sang nhịp lục bát như một câu ca dao: “BIDV ơi! / Người là một dòng sông / Cần cù thầm lặng, ngọt dòng phù sa / Nước trong tắm mát hồn ta / Đem niềm vui Quả và Hoa dâng đời”.

Từ bài thơ ấy, nhạc sĩ Nguyễn Cường đã phổ thành ca khúc “Tôi có một dòng sông” - một bài hát rất hay, mang âm hưởng vừa hào hùng vừa da diết. Hào hùng như dòng sông vượt thác ghềnh “vẫn thẳng hướng về biển rộng”; da diết như tình của người đã gửi cả đời mình vào dòng chảy ấy. Ca khúc được in trong tập thơ nhạc “Những thanh âm cuộc sống” (Nhà xuất bản Âm nhạc, 2017), ấn phẩm ra đời nhân 60 năm thành lập.

Từ một bài thơ tặng ngành của người lãnh đạo, đến một ca khúc của nhạc sĩ chuyên nghiệp, rồi đến một cuốn sách nhạc được xuất bản chính thức - dòng sông ấy đã chảy qua đủ ba bến: thơ, nhạc và ký ức in thành sách. Và một lần nữa, câu nói của ông Nguyễn Văn Doãn lại đúng: có những điều ngôn từ chỉ nói được một nửa, phần còn lại phải để âm nhạc cất lên.

Một “salon văn nghệ” giữa lòng ngân hàng

Từ thập niên 1990, dưới thời ông Nguyễn Văn Doãn, Trụ sở chính BIDV đã trở thành một thứ “salon văn nghệ”: các nhạc sĩ Thuận Yến, Phan Huấn; các nhà văn, nhà thơ Trúc Thông, Tuấn Vinh, Anh Chi; các nghệ sĩ Như Quỳnh, Phương Thanh, Xuân Sơn, Kim Cương; các ca sĩ Thanh Lam, Thùy Dung… nhiều lần đến hát cùng và giao lưu với những người làm ngân hàng có “máu mê văn nghệ”. Cảm hứng ấy còn tràn sang màn ảnh: năm 2002, Chi nhánh BIDV Hải Dương tự làm bộ phim “Chọn vợ”, kịch bản do chính Giám đốc chi nhánh Đoàn Văn Nghệ viết, diễn viên là nhân viên ngân hàng, đoạt giải khuyến khích cuộc thi của Đài Phát thanh - Truyền hình Hải Dương.

Và phản xạ “nghệ thuật hóa” đời sống nghề ấy có gốc rễ rất sâu. Ngay giữa bom đạn thời chiến, liệt sĩ Nguyễn Văn Lới, một cán bộ cấp phát, đã “vừa bám công trường vừa soạn những bài tấu vui, làm thơ trào phúng để động viên đồng đội”. Năm 2011, cố Chủ tịch Nguyễn Văn Doãn chép lại danh sách những trưởng phòng, giám đốc chi nhánh đầu tiên thành một bài vè lục bát - để những cái tên ấy có vần, có nhịp, và không rơi khỏi trí nhớ tập thể.

Vùng đệm để con người không hóa đá

Vì sao một ngân hàng cần những điều ấy? Khái niệm “lao động cảm xúc” của nhà xã hội học Arlie Hochschild soi rọi một sự thật ít ai để ý: người làm ngân hàng mỗi ngày phải giữ một gương mặt được kiểm soát - điềm tĩnh trước rủi ro, nhã nhặn trước những khách hàng khó tính nhất. Cảm xúc bị nén trong giờ làm việc không biến mất; nếu tổ chức không mở cho nó một lối thoát lành mạnh, nó sẽ tìm lối thoát khác: sự chai sạn, thói hoài nghi, và cuối cùng là kiệt sức.

Nhà tâm lý học Christina Maslach chỉ ra rằng kiệt sức nghề nghiệp có ba gương mặt: cạn kiệt năng lượng, hoài nghi chai sạn, và cảm giác mất hiệu quả - chỉ gương mặt thứ nhất liên quan đến khối lượng công việc; hai gương mặt còn lại thuộc về ý nghĩa và sự kết nối. Văn nghệ nội sinh chính là nơi trả lại hai thứ ấy. Trên một sân khấu cơ quan, người trưởng phòng tín dụng nghiêm cẩn tạm cởi vai trò để hát; người kế toán trưởng cả năm sống với con số bỗng thành một giọng ngâm thơ. Con người được nhìn thấy nhau ở một chiều khác - chiều của tâm hồn chứ không phải của chức vụ. Chính người BIDV đã gọi thẳng chức năng ấy: văn nghệ nội bộ là “một cơ chế tự chữa lành và tái tạo sức lao động”.

Hãy hình dung một cảnh rất nhỏ mà nói được tất cả. Trong một chuyến đi cơ sở, giữa rừng, cả đoàn chơi trò “xì điện” - ai bị chỉ vào là phải lập tức hát hoặc đọc một bài. Đến lượt mình, ông giám đốc Lê Văn Ba không chọn một bài hát quen thuộc để “thoát nạn”, mà đứng lên đọc bài thơ tình ông viết tặng vợ. Cả đoàn, trong khoảnh khắc ấy, nhìn thấy người đứng đầu không phải như một chức vụ mà như một người chồng yêu vợ, yêu mái ấm gia đình như yêu cuộc sống.

Văn nghệ nội sinh còn là cách một nghề tự bảo vệ phẩm giá của mình. Suốt gần ba thập kỷ, những người làm kế toán BIDV bền bỉ dùng thơ để phản bác lời buộc tội “khô khan”. Trần Thị Hiền viết: “Ai dám bảo khô khan nghề con số”. Kế toán trưởng Bùi Thị Hòa mở đầu hồi ức bằng một câu hát tự chế: “Người ta bảo kế toán khô khan, sao cứ doanh thu, chi phí, tài khoản. / Nhưng anh yêu vì em là kế toán, sống chân tình và yêu hết mình.” Chị Hoàng Thị Bích Thủy kể hành trình từ chỗ thấy những con số “bí hiểm và đáng ghét” đến chỗ “yêu thích lúc nào không hay”. Họ không phản bác bằng lý lẽ gay gắt, mà bằng thơ và tình ca - đúng cái tạng dịu dàng, tiết chế của người BIDV.

Hệ sinh thái sân chơi ấy hôm nay còn rộng hơn. Cuộc thi “Tìm kiếm tài năng BIDV trên địa bàn Hà Nội” do Công đoàn BIDV tổ chức năm 2023 được anh chị em gọi vui là “BIDV’s Got Talent”; bên cạnh đó là các câu lạc bộ nghệ thuật do Đoàn Thanh niên gây dựng, nơi lớp cán bộ trẻ được đào tạo về thanh nhạc, hình thể và diễn xuất. Việc một ngân hàng đầu tư để nhân viên của mình biết hát đúng nhịp, biết đứng vững trên sân khấu, thoạt nghe có vẻ xa lạ với nghiệp vụ tín dụng; nhưng đó là khoản đầu tư vào chính cái “van điều tiết” giữ cho con người khỏi chai sạn.

Và tiếng hát ấy không chỉ để tự ru mình. Suốt nhiều năm, BIDV đồng hành cùng chương trình “Mang âm nhạc đến bệnh viện”; riêng năm 2015, năm thứ ba liên tiếp ngân hàng tài trợ, đã có 40 chương trình trải từ Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh đến các tỉnh và cả đảo Lý Sơn. Một sinh hoạt văn nghệ, khi được đem ra khỏi cơ quan, đã hóa thành một nghĩa cử cộng đồng.

Đặt trong khung chính sách hôm nay, những điều tưởng như “ngoài giờ” ấy lại chạm đúng vào trọng tâm. Nghị quyết số 61-NQ/ĐU ngày 21/5/2026 của Ban Thường vụ Đảng ủy BIDV về phát triển văn hóa tại BIDV yêu cầu “thúc đẩy cân bằng giữa công việc và cuộc sống, chăm lo sức khỏe thể chất và tinh thần cho cán bộ, người lao động”, xây dựng BIDV là “ngân hàng hạnh phúc” của người lao động. Và Kế hoạch hành động của ngành Ngân hàng ban hành kèm Quyết định số 1858/QĐ-NHNN giao Công đoàn Ngân hàng Việt Nam chủ trì khuyến khích các đơn vị tổ chức hoạt động “sáng tác, biểu diễn, giao lưu văn học, nghệ thuật nhằm nâng cao đời sống tinh thần cho cán bộ, công chức, viên chức và người lao động”, đồng thời hình thành các câu lạc bộ nghệ thuật “nòng cốt làm đại sứ văn hóa”. Kinh nghiệm của BIDV cho thấy: khi Công đoàn, Đoàn Thanh niên, dưới sự lãnh đạo của cấp ủy, biết tổ chức cho người lao động được hát, được viết, được đứng trên sân khấu, thì đó không phải là “phong trào” cho có, mà là một khoản đầu tư vào chính sức bền của tổ chức.

Xem thêm:

> Kỳ 1 - Người làm ngân hàng trong thơ

> Kỳ 3 - Từ lời kể đến kế hoạch hành động