Liên kết 4 nhà tạo ‘đường băng’ vốn cho đổi mới sáng tạo

Quá trình chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo trong ngành Ngân hàng đã có bước chuyển dịch căn bản về chất

Kiến tạo hệ sinh thái phụng sự xã hội

Nhìn lại bức tranh toàn cảnh, quá trình chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo trong ngành Ngân hàng đã có bước chuyển dịch căn bản về chất: từ những sáng kiến số hóa quy trình mang tính cục bộ tại từng đơn vị chuyển sang chiến lược tổ chức, điều phối đồng bộ trên quy mô toàn ngành. Dưới sự chỉ đạo quyết liệt của Ngân hàng Nhà nước, nền tảng từ hành lang pháp lý dần được hoàn thiện, từ Luật Các tổ chức tín dụng sửa đổi đến khung cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) và chuẩn mực kết nối dữ liệu mở (Open API); các ngân hàng thương mại đã tiên phong chuyển đổi mô hình kinh doanh từ “lấy sản phẩm làm trung tâm” (Product-Centric) sang “lấy khách hàng làm trung tâm” (Customer-Centric), biến công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI) thành năng lực phục vụ đại chúng.

Minh chứng sinh động cho sự chuyển dịch này là những kết quả ấn tượng trong tối ưu hóa vận hành và gia tăng khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính toàn diện. Bà Ngô Thu Phương, Giám đốc Trung tâm Phát triển sản phẩm khối bán lẻ, Ngân hàng TMCP Công Thương Việt Nam (VietinBank) cho biết, ngân hàng đã đưa vào vận hành thực tế hơn 50 sáng kiến ứng dụng AI và Machine Learning, tạo bước đột phá trong quản trị rủi ro và trải nghiệm khách hàng.

Nếu Customer-Centric là tư duy, thì dữ liệu và AI chính là năng lực cốt lõi để hiện thực hóa tư duy đó ở quy mô lớn. Tại VietinBank, hiện 99% giao dịch thanh toán đã được thực hiện qua kênh số. Ứng dụng AI hỗ trợ lập tờ trình thẩm định tín dụng đã giúp rút ngắn thời gian xử lý từ vài ngày xuống chỉ còn vài giờ; các gói cho vay sản xuất kinh doanh giải ngân trực tuyến và vay tiêu dùng 24/7 được phê duyệt tự động chỉ trong vòng 3 phút. Đồng thời, công nghệ sinh trắc học giọng nói (AI Voice Biometrics) với cơ chế bảo mật 'DNA giọng nói' cùng các thuật toán phát hiện gian lận sớm đang bảo vệ an toàn tối đa cho dòng tiền của người dân. Bên cạnh giải pháp tài chính số khép kín như ứng dụng iShop Pro hỗ trợ hộ kinh doanh mở rộng thị trường, đại diện VietinBank nhấn mạnh ngân hàng đang đầu tư mạnh mẽ cho tương lai với hơn 90 khóa đào tạo năng lực mới, hợp tác toàn diện với Đại học FPT và các viện - trường để đào tạo ra thế hệ nhân sự không chỉ đơn thuần “biết sử dụng AI”, mà có năng lực “đặt đúng bài toán, làm việc cùng AI và biến công nghệ thành giá trị”, bà Ngô Thu Phương dẫn chứng.

Tuy nhiên, nguồn lực cho đổi mới sáng tạo không thể chỉ dừng lại ở những yếu tố thuần túy. Từ góc nhìn xây dựng năng lực tự chủ công nghệ, ông Nghiêm Mạnh Hùng, Phó Giám đốc phụ trách Trung tâm AI và đổi mới sáng tạo, Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV) khẳng định, muốn đổi mới sáng tạo thành công thì sản phẩm tạo ra phải tạo được giá trị thực tiễn và tìm được đầu ra trên thị trường. Với đội ngũ gần 1.500 nhân sự công nghệ chất lượng cao cùng hệ sinh thái đa dạng từ BIDV SmartBanking, BIDV Home đến Open API, BIDV sẵn sàng đóng góp 6 nguồn lực then chốt cho hệ sinh thái quốc gia.

Nhấn mạnh vai trò của “môi trường thử nghiệm” và “thị trường”, ông Nghiêm Mạnh Hùng phân tích, một ý tưởng công nghệ dù xuất sắc đến đâu nếu không có môi trường thử nghiệm và khách hàng chấp nhận sử dụng thì rất khó vượt qua 'thung lũng chết' để thương mại hóa. BIDV sẵn sàng mở hạ tầng, cung cấp không gian đổi mới sáng tạo mở để các startup, viện - trường cùng nghiên cứu, cùng phát triển và giải các bài toán thực tiễn. Đặc biệt, BIDV sẵn sàng trở thành 'người sử dụng đầu tiên' (First Customer) để kiểm chứng, đánh giá và hoàn thiện sản phẩm công nghệ của doanh nghiệp Việt trước khi mở rộng ra thị trường hàng chục triệu khách hàng cá nhân và doanh nghiệp.

Bên cạnh làn sóng đổi mới công nghệ trong hoạt động bán lẻ, một bài toán vĩ mô mang tính sống còn đối với sự phát triển của đất nước trong kỷ nguyên mới là huy động các nguồn lực tài chính dài hạn cho hạ tầng trọng điểm quốc gia. Điển hình như quy hoạch mạng lưới 185 tuyến đường sắt đô thị (Metro) với gần 1.000 km và tầm nhìn 100 năm của Thủ đô, đòi hỏi nhu cầu vốn khổng lồ lên tới 1,3 triệu tỷ đồng. Đây là con số vượt quá khả năng cân đối của ngân sách nhà nước và nguồn vốn ngắn - trung hạn của hệ thống ngân hàng, đặt ra mệnh lệnh cấp bách phải đổi mới tư duy phát triển các công cụ thị trường vốn, đặc biệt là Trái phiếu chính quyền địa phương (Trái phiếu đô thị).

Đánh giá thẳng thắn về thực trạng thị trường cung ứng vốn tại địa phương, ông Ngô Quốc Thái, Phó Trưởng phòng Chính sách sản phẩm Vốn, Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank) chỉ rõ 3 nút thắt cơ bản đang kìm hãm kênh dẫn vốn huyết mạch này. Theo đó, quy mô phát hành quá khiêm tốn, giai đoạn 2019–2025, tổng khối lượng phát hành trái phiếu chính quyền địa phương trên toàn quốc chỉ đạt khoảng 3.000 tỷ đồng, thậm chí trong cả năm 2025 không có đợt đấu thầu nào được tổ chức thành công

Trong khi đó, thanh khoản thị trường thứ cấp rất yếu. Mức tỷ lệ chiết khấu (haircut) áp dụng tại Ngân hàng Nhà nước khi cầm cố giấy tờ có giá còn cao (20%); giao dịch trái phiếu chính quyền địa phương chưa được ghi nhận vào khối lượng thực hiện nghĩa vụ của nhà tạo lập thị trường công cụ nợ Chính phủ. Dù tín hiệu tích cực gần đây là loại trái phiếu này đã được xếp vào nhóm Tài sản thanh khoản chất lượng cao cấp 1 (HQLA Tier 1), nhưng thanh khoản giao dịch thực tế vẫn đóng băng.

Cùng với đó là rào cản pháp lý đối với tệp nhà đầu tư. Cơ cấu nhà đầu tư bị thu hẹp đáng kể do các quy định siết chặt tỷ lệ phân bổ của các định chế lớn (trần đầu tư của Quỹ hưu trí tự nguyện chỉ ở mức 25%, Quỹ liên kết đơn vị chỉ 20%); Bảo hiểm Tiền gửi Việt Nam và Bảo hiểm Xã hội Việt Nam chưa có cơ chế tham gia mua; đồng thời hành lang pháp lý thiếu quy chế ưu đãi chuyên biệt để thu hút nguồn vốn nhàn rỗi trong dân.

Cần thiết lập cơ chế chia sẻ dữ liệu liên ngành phục vụ xác thực điện tử và chấm điểm tín dụng để tăng sức hỗ trợ nguồn vốn cho các dự án Đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số

Kết nối các nguồn lực, tạo ưu đãi đặc thù

Từ kinh nghiệm thành công của các thị trường quốc tế như Mỹ (miễn thuế thu nhập lợi tức để hộ gia đình nắm giữ tới 46% thị phần trái phiếu đô thị), Nhật Bản (thành phố Tokyo liên tục phát hành Trái phiếu Xanh gắn liền với báo cáo tác động môi trường minh bạch) hay Philippines (hiệp hội ngân hàng liên kết cùng ngân hàng phát triển lập công ty bảo lãnh tín dụng), ông Ngô Quốc Thái đã đề xuất 3 nhóm giải pháp đột phá nhằm tái cấu trúc thị trường trái phiếu đô thị tại Việt Nam. Trong đó cần tạo đột phá về cơ chế sản phẩm, đa dạng hóa kỳ hạn, phát hành mệnh giá nhỏ cho cá nhân và mệnh giá lớn cho tổ chức, thiết lập cơ chế mua lại trước hạn; ghi nhận kết quả giao dịch trái phiếu địa phương vào nghĩa vụ nhà tạo lập thị trường và bãi bỏ điều kiện giới hạn vốn chủ sở hữu khi bảo lãnh phát hành.

Bên cạnh đó, cần đột phá về nguồn cầu định chế và dòng vốn xã hội, cho phép Bảo hiểm Xã hội và Bảo hiểm Tiền gửi Việt Nam tham gia mua trái phiếu đô thị; nâng hạn mức phân bổ tài sản của các Quỹ hưu trí, Quỹ liên kết đơn vị lên 50%; đồng thời ban hành cơ chế miễn, giảm thuế thu nhập từ lợi tức để kích hoạt nguồn tiền gửi tích lũy trong nhân dân. Đồng thời tạo đột phá về số hóa và chuẩn hóa quốc tế: Mang trái phiếu đô thị lên ứng dụng Mobile Banking để người dân có thể mua bán thuận tiện không cần giấy tờ; nghiên cứu cơ chế niêm yết kép (Dual-listing) cho trái phiếu phát hành bằng ngoại tệ tại Trung tâm Tài chính Quốc tế (VIFC); đồng thời chuẩn hóa Cổng thông tin tài khóa địa phương và đẩy mạnh đào tạo về quản trị tài chính, khung tiêu chuẩn ESG cho cán bộ quản lý địa phương.

Cùng với các kiến nghị chính sách, đại diện Vietcombank cam kết sẽ chủ động phát huy vai trò ngân hàng thương mại trụ cột thông qua 3 trụ cột trách nhiệm chính trị: Đồng hành tư vấn và thu xếp các đợt phát hành quy mô lớn; cung ứng hạ tầng số chuyên dụng quản lý đồng bộ nguồn vốn; và phối hợp cùng Học viện Ngân hàng đào tạo chuyên sâu về thị trường vốn, quản trị rủi ro và tín dụng xanh cho các địa phương trên cả nước.

Thực tiễn từ các chuyển dịch số hóa của VietinBank, hệ sinh thái mở của BIDV và sáng kiến thị trường vốn từ Vietcombank cho thấy, ngành Ngân hàng Việt Nam không chỉ sẵn sàng về nguồn lực tài chính mà đã chuẩn bị đầy đủ về tư duy công nghệ, năng lực quản trị rủi ro và hạ tầng nghiệp vụ để gánh vác các bài toán phát triển lớn của đất nước.

Tuy nhiên, để những nguồn lực khổng lồ này được giải phóng đồng bộ, theo các chuyên gia cần sự vào cuộc quyết liệt của liên minh bốn nhà gồm Nhà nước – Địa phương – Nhà trường – Ngân hàng và Doanh nghiệp. Các cơ quan quản lý cần nhanh chóng hoàn thiện khung hướng dẫn thi hành Luật Dữ liệu, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân; thiết lập cơ chế chia sẻ dữ liệu liên ngành phục vụ xác thực điện tử và chấm điểm tín dụng; kiên quyết loại bỏ tâm lý sợ sai, mạnh dạn trao quyền thử nghiệm và ban hành chính sách ưu đãi tài khóa đặc thù cho các công cụ nợ xanh, nợ đô thị.

Khi thể chế được khai thông, rào cản được dỡ bỏ và các công cụ tài chính được vận hành bằng tư duy số hóa hiện đại, dòng vốn từ ngân hàng và xã hội sẽ tìm thấy nhau, tạo nên sức bật mạnh mẽ đưa các công trình đổi mới sáng tạo, mang đậm dấu ấn chuyển đổi số, cùng đất nước vững vàng bước vào kỷ nguyên phát triển mới.