Doanh nghiệp tự quyết giá bán, xăng dầu có 'loạn' giá?

Bà Nguyễn Thúy Hiền, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước trả lời câu hỏi báo chí quan tâm (Ảnh TH)

Tự quyết giá nhưng vẫn phải kê khai, giải trình

Cơ chế điều hành giá trong dự thảo Nghị định kinh doanh xăng dầu mới là một trong những vấn đề được báo chí quan tâm tại họp báo thường kỳ quý III của Bộ Công Thương. Bốn nhà báo đều đặt câu hỏi xoay quanh quyền quyết định giá của doanh nghiệp, nguy cơ giá tăng nhanh nhưng giảm chậm; điều kiện đối với thương nhân đầu mối, chi phí bán lẻ; và khả năng bảo đảm nguồn cung trong bối cảnh thị trường thế giới biến động.

Mối quan tâm trực tiếp là khi doanh nghiệp được tự quyết định giá bán lẻ, Nhà nước sẽ kiểm soát việc hình thành giá bằng công cụ nào, liệu có đặt giới hạn về biên độ, tần suất điều chỉnh để hạn chế rủi ro cho người tiêu dùng hay không.

Trả lời vấn đề này, bà Nguyễn Thúy Hiền, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước cho biết nguyên tắc xuyên suốt của dự thảo là giá xăng dầu vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước.

Theo đó, dự thảo trao quyền tự quyết giá cho doanh nghiệp nhưng việc xác định giá phải thực hiện theo công thức Nhà nước quy định. Công cụ giám sát là yêu cầu doanh nghiệp kê khai công thức tính, các yếu tố cấu thành giá và giải trình biến động giá trên Hệ thống cơ sở dữ liệu về giá do Bộ Công Thương xây dựng, quản lý thống nhất trên toàn quốc.

Đáng chú ý, hệ thống phần mềm sẽ tự động phát cảnh báo bất thường. Trên cơ sở đó, Sở Công Thương và lực lượng Quản lý thị trường có thể kiểm tra, xử lý kịp thời đối với những doanh nghiệp kê khai không hợp lý.

Cách điều chỉnh giá cũng dự kiến thay đổi. Theo bà Hiền, Nhà nước không điều hành giá theo hàng tuần nữa mà doanh nghiệp căn cứ chi phí thực tế và các lô hàng mua bán thực tế để tự xác định giá. Tuy nhiên, doanh nghiệp vẫn phải dựa trên những căn cứ cụ thể gồm chi phí đầu vào, chi phí định mức do Nhà nước ban hành và biện pháp bình ổn giá của Nhà nước.

Trước băn khoăn về nguyên tắc “mua cao bán cao, mua thấp bán thấp” có thể khiến giá trong nước không bám sát diễn biến giá thế giới hàng ngày, đại diện Bộ Công Thương cho rằng xăng dầu lỏng được lưu chứa trong kho bãi, gộp nhiều lô hàng mua tại các thời điểm có mức giá khác nhau. Vì vậy, việc quy định cứng nhắc để giá bán bám sát từng lô hàng là rất khó khăn.

Cơ chế mới vì thế hướng tới tăng tính thị trường, trao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm cho doanh nghiệp trên nguyên tắc minh bạch và cạnh tranh.

Đây cũng là dự thảo đã trải qua quá trình chuẩn bị kéo dài. Bà Hiền cho biết Nghị định kinh doanh xăng dầu mới được xây dựng trong hai năm, bốn lần lấy ý kiến Thành viên Chính phủ. Ngày 30/9, Bộ Công Thương tiếp tục tổ chức hội nghị lấy ý kiến rộng rãi các doanh nghiệp sản xuất, bán buôn, bán lẻ. Ngày diễn ra họp báo cũng là hạn chót hoàn thiện dự thảo để trình Chính phủ.

Một nội dung khác được đặt ra là tiêu chí thương nhân đầu mối phải đáp ứng tổng nguồn tối thiểu 300.000 m³/năm; nếu hai năm liên tục không đạt sẽ bị thu hồi giấy phép.

Theo bà Hiền, quy định nhằm thực hiện chỉ đạo của Chính phủ về tái cơ cấu và nâng cao năng lực thương nhân đầu mối để bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Hiện hơn 50% số thương nhân đầu mối đã đạt mức này. Quy định dự kiến áp dụng từ năm 2027, qua đó dành thời gian để các doanh nghiệp còn lại tiếp tục đầu tư, mở rộng hệ thống đáp ứng tiêu chuẩn.

Song song với nâng điều kiện đối với đầu mối, dự thảo cắt giảm tầng nấc trung gian phân phối từ ba xuống hai. Theo đại diện Bộ Công Thương, thay đổi này tạo điều kiện cho hơn 10.500 doanh nghiệp phân phối độc lập hoạt động và tự quyết định giá, tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh, tránh tình trạng đầu mối chi phối giá hay bắt tay, thông đồng nâng giá.

Dự thảo cũng đã bổ sung chế tài xử lý thỏa thuận hạn chế cạnh tranh theo Luật Cạnh tranh.

Câu hỏi được người tiêu dùng đặc biệt quan tâm là trao quyền quyết định giá cho doanh nghiệp có khiến giá xăng dầu tăng lên hay không. Trong phần trả lời tại họp báo, đại diện Bộ Công Thương không khẳng định cơ chế mới sẽ khiến giá tăng hay giảm. Thay vào đó, cơ chế được thiết kế theo hướng doanh nghiệp chủ động xác định giá nhưng phải tuân thủ công thức, kê khai các yếu tố cấu thành, giải trình biến động và chịu sự giám sát của cơ quan quản lý.

Giảm tầng nấc phân phối, bảo đảm nguồn cung trước biến động bên ngoài

Nếu thay đổi cơ chế giá đặt ra yêu cầu tăng cường minh bạch và giám sát, một vấn đề khác được báo chí quan tâm là khả năng bảo đảm nguồn cung trong những tháng cuối năm 2026 khi tình hình địa chính trị còn phức tạp.

Câu hỏi được đặt ra với Bộ Công Thương là xung đột tại Trung Đông và Ukraine ảnh hưởng thế nào tới nguồn cung, giá bán xăng dầu và dầu thô nhập khẩu về Việt Nam; đồng thời phương án điều hành để bảo đảm nguồn cung xăng dầu và dầu thô cho các nhà máy lọc dầu trong thời gian còn lại của năm là gì.

Bà Nguyễn Thúy Hiền cho biết, tình hình Trung Đông diễn biến phức tạp nhưng Bộ Công Thương đã chủ động xây dựng các phương án ứng phó.

Theo thông tin được công bố tại họp báo, nguồn cung xăng dầu trong nước hiện hoàn toàn được bảo đảm, trong khi tồn kho tại các nhà máy lọc dầu trong nước đang ở mức rất cao. Cân đối tổng nguồn từ nay đến cuối năm cũng được đánh giá hoàn toàn đáp ứng đủ nhu cầu sản xuất và tiêu dùng.

Về giá cả, đại diện Bộ Công Thương cho biết, Bộ tiếp tục phối hợp điều hành sát giá thế giới, đề xuất Chính phủ gia hạn giảm thuế xuất nhập khẩu, thuế giá trị gia tăng và sử dụng linh hoạt Quỹ Bình ổn giá khi cần thiết.