Hàng Việt trước bài toán thoát khỏi chiếc áo gia công

Xuất khẩu lớn nhưng giá trị giữ lại chưa tương xứng

Từ nông sản, thực phẩm đến dệt may, đồ gỗ, sản phẩm Việt ngày càng xuất hiện tại nhiều thị trường. Tuy nhiên, quy mô xuất khẩu không đồng nghĩa với khả năng nắm giữ lợi nhuận tương xứng. Ở nhiều ngành hàng, doanh nghiệp trong nước vẫn tập trung sản xuất, gia công, trong khi nghiên cứu, thiết kế, tiếp thị và phân phối do đối tác nước ngoài đảm nhiệm.

Việc đăng ký bảo hộ thương hiệu tại nước ngoài cần được coi là khoản đầu tư dài hạn. Ảnh minh họa

Khi phụ thuộc vào đơn hàng gia công, doanh nghiệp khó chủ động về giá bán, thị trường và khách hàng.

TS. Nguyễn Thanh Hoàn, Phó Viện trưởng Viện Khoa học và Hợp tác nghiên cứu ASEAN, từng chỉ ra nghịch lý giữa vị thế xuất khẩu và khả năng tạo giá trị của nông sản Việt Nam. Theo ông, nhiều mặt hàng có lợi thế lớn về sản xuất nhưng vẫn được xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu, sơ chế hoặc chưa mang thương hiệu riêng. Sau khi được chế biến sâu, đóng gói và phát triển thương hiệu ở nước ngoài, sản phẩm có thể được bán với giá cao hơn đáng kể.

Ông Hoàn cho rằng doanh nghiệp cần thay đổi cách nhìn về giá trị sản phẩm. Giá bán không chỉ phụ thuộc vào nguyên liệu, nhân công và chi phí sản xuất mà còn gắn với uy tín, trải nghiệm khách hàng và sức mạnh thương hiệu. Muốn tạo khác biệt, doanh nghiệp phải nghiên cứu nhu cầu người mua, chuẩn hóa chất lượng, cải tiến bao bì và chủ động tiếp cận thị trường qua các kênh phân phối phù hợp.

Nhận định này cho thấy việc tăng sản lượng xuất khẩu chỉ là một phần của bài toán. Quan trọng hơn là nâng tỷ trọng sản phẩm chế biến sâu, làm chủ thiết kế và từng bước xây dựng mạng lưới khách hàng riêng. Khi hiểu người tiêu dùng cuối cùng cần gì, doanh nghiệp mới có cơ sở phát triển sản phẩm phù hợp và thương lượng giá bán tốt hơn.

Sự kiện công bố sản phẩm đạt Thương hiệu quốc gia Việt Nam lần thứ mười vào tháng 10/2026 tiếp tục đặt vấn đề xây dựng uy tín hàng Việt trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế. Việc được ghi nhận về thương hiệu là động lực, nhưng danh hiệu không thể thay thế năng lực duy trì chất lượng và hiệu quả kinh doanh.

Đầu tư công nghệ phải đi cùng bài toán dòng tiền

Để thoát khỏi vị trí gia công, doanh nghiệp cần đầu tư nghiên cứu, cải tiến công nghệ, phát triển sản phẩm và quản trị chất lượng. Những khoản đầu tư này thường cần thời gian dài mới tạo ra doanh thu, trong khi chi phí nguyên liệu, lao động, vận chuyển và duy trì đơn hàng vẫn phát sinh thường xuyên. Vì vậy, thiếu vốn và áp lực dòng tiền có thể khiến kế hoạch nâng cấp sản xuất bị gián đoạn.

Doanh nghiệp cần xác định rõ phân khúc khách hàng, khả năng tăng giá bán, biên lợi nhuận kỳ vọng và thời gian thu hồi vốn trước khi quyết định đầu tư. Việc nâng cấp công nghệ nên triển khai theo từng giai đoạn, ưu tiên những công đoạn giúp giảm hao hụt, kiểm soát chất lượng và đáp ứng yêu cầu của khách hàng. Cách tiếp cận này vừa hạn chế rủi ro vừa tạo nguồn lực cho những bước phát triển tiếp theo.

Trong quá trình đó, hệ thống ngân hàng có vai trò quan trọng trong cung ứng vốn phục vụ sản xuất, đổi mới thiết bị và mở rộng thị trường. Bên cạnh tín dụng, các dịch vụ thanh toán quốc tế, bảo lãnh, tài trợ thương mại và quản lý dòng tiền hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện hợp đồng, kiểm soát rủi ro và nâng cao tính chủ động trong giao dịch với đối tác nước ngoài.

Tuy nhiên, tiếp cận vốn bền vững phải dựa trên phương án kinh doanh khả thi và khả năng trả nợ. Doanh nghiệp cần minh bạch tài chính, dự báo dòng tiền sát thực tế và cân đối kỳ hạn vốn với chu kỳ đầu tư. Vay ngắn hạn để tài trợ những khoản đầu tư thu hồi chậm có thể tạo áp lực thanh khoản, kể cả khi triển vọng thị trường tích cực.

Nghị quyết số 57-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030, kinh phí chi cho nghiên cứu và phát triển đạt 2% GDP, trong đó nguồn kinh phí từ xã hội chiếm hơn 60%. Định hướng này cho thấy doanh nghiệp không chỉ là bên tiếp nhận công nghệ mà cần trở thành chủ thể đầu tư, ứng dụng và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Hiệu quả cuối cùng phải được thể hiện qua năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh của sản phẩm.

Bảo vệ thương hiệu để giữ thành quả đầu tư

Khi đã dành nguồn lực xây dựng sản phẩm và thị trường, doanh nghiệp cần chủ động bảo vệ tài sản trí tuệ. Đăng ký nhãn hiệu tại Việt Nam không đồng nghĩa với việc được bảo hộ tự động ở nước ngoài. Nếu thiếu chuẩn bị, doanh nghiệp có thể gặp tranh chấp, phải thay đổi nhãn hiệu hoặc mất cơ hội kinh doanh tại thị trường mục tiêu.

TS. Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Chiến lược thương hiệu và cạnh tranh, nhấn mạnh giá trị cốt lõi của thương hiệu nằm ở niềm tin. Khi khách hàng và đối tác tin tưởng, doanh nghiệp có thể giảm thời gian, chi phí chứng minh chất lượng và tạo lợi thế trước đối thủ. Theo ông, đăng ký bảo hộ thương hiệu tại nước ngoài cần được coi là khoản đầu tư dài hạn, tính toán từ trước khi đưa sản phẩm vào thị trường.

Quan điểm này nhắc doanh nghiệp không nên xem bảo hộ sở hữu trí tuệ là thủ tục thực hiện sau cùng. Ngay từ khi nghiên cứu xuất khẩu, doanh nghiệp cần tra cứu khả năng đăng ký nhãn hiệu, xác định nhóm hàng hóa phù hợp, lựa chọn thị trường ưu tiên và dự trù chi phí duy trì quyền.

Theo Cục Sở hữu trí tuệ, Hệ thống Madrid hỗ trợ thủ tục đăng ký quốc tế nhãn hiệu tại các quốc gia thành viên được chỉ định; còn Hiệp ước Hợp tác về sáng chế hỗ trợ nộp đơn sáng chế quốc tế. Doanh nghiệp vẫn phải tuân thủ quy định của từng thị trường liên quan.

Bên cạnh nỗ lực tự thân, doanh nghiệp cần sự hỗ trợ về thông tin pháp lý, xúc tiến thương mại, kết nối đối tác và tư vấn bảo hộ từ các cơ quan chức năng, hiệp hội ngành hàng. Mạng lưới thương vụ Việt Nam ở nước ngoài có thể góp phần cung cấp thông tin thị trường và cảnh báo rủi ro, giúp doanh nghiệp chuẩn bị tốt hơn trước khi mở rộng kinh doanh.

Về dài hạn, thương hiệu mạnh không thể chỉ hình thành từ quảng cáo hay một chiến dịch tiếp thị. Nền tảng quyết định vẫn là chất lượng ổn định, khả năng đổi mới, dịch vụ khách hàng và việc thực hiện cam kết. Khi công nghệ, nguồn vốn và thương hiệu được kết nối hiệu quả, doanh nghiệp có cơ hội nâng giá bán, cải thiện biên lợi nhuận và giảm phụ thuộc vào gia công.

Đích đến không chỉ là xuất khẩu nhiều hàng hơn, mà còn giữ lại phần giá trị lớn hơn trong mỗi sản phẩm. Đó là con đường để hàng Việt tạo vị thế riêng trên thị trường quốc tế và để doanh nghiệp phát triển thực sự bền vững hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu.