Hoàn thiện thể chế củng cố hạ tầng cho kinh tế số

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ trình bày Tờ trình về 02 dự án: Luật Bưu chính (sửa đổi) và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường

Mở rộng phạm vi quản lý, đơn giản hóa thủ tục hành chính

Trình bày Tờ trình về dự án Luật Bưu chính (sửa đổi) tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI sáng 17/10, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh sự cần thiết ban hành Luật. Luật Bưu chính (sửa đổi) được xây dựng nhằm thể chế hóa các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước về hoàn thiện thể chế, phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và đổi mới phương thức quản lý nhà nước trong lĩnh vực này. Bởi sau 15 năm thi hành, Luật Bưu chính năm 2010 đã thúc đẩy thị trường bưu chính phát triển mạnh mẽ.

Tuy nhiên, sự phát triển bùng nổ của thương mại điện tử và chuyển đổi số đã đặt ra yêu cầu cấp bách phải sửa đổi luật để khắc phục các bất cập, đổi mới mô hình quản lý và phát triển bưu chính trở thành hạ tầng thiết yếu phục vụ kinh tế số, xã hội số. Nhằm đáp ứng đòi hỏi cấp bách từ thực tiễn và tạo xung lực mới cho thị trường, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết, dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) gồm 8 chương, 51 điều, dự kiến có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2027. Dự án luật tập trung vào một số nội dung cơ bản như điều chỉnh mở rộng phạm vi dịch vụ bưu chính; mở rộng phạm vi và cơ chế quản lý dịch vụ bưu chính công ích; phát triển bưu chính trở thành hạ tầng thiết yếu của quốc gia và của nền kinh tế số, đặc biệt là của thương mại điện tử; đổi mới bưu chính thành bưu chính số an toàn dựa trên dữ liệu bưu chính và định danh người gửi.

Song hành với việc mở rộng không gian vận hành cho doanh nghiệp và thiết lập cơ chế định danh số hóa bưu gửi, bài toán thực thi cũng được Chính phủ tính toán thận trọng nhằm bảo đảm tính khả thi cao nhất trên thực tế. Về nguồn lực thi hành văn bản, Chính phủ đề nghị Quốc hội xem xét thông qua về thi hành Luật không làm phát sinh tổ chức bộ máy biên chế mới. Kinh phí triển khai thi hành Luật được bố trí từ ngân sách nhà nước và các nguồn kinh phí hợp pháp theo quy định của pháp luật.

Cùng với hạ tầng lưu thông hàng hóa bưu chính, hạ tầng kỹ thuật về đo lường quốc gia cũng đứng trước yêu cầu tái cơ cấu toàn diện để tương thích với nền kinh tế dữ liệu và công nghệ mới. Tiếp tục trình bày Tờ trình tóm tắt về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết, về bố cục và nội dung cơ bản của dự thảo Luật không thay đổi phạm vi điều chỉnh của luật hiện hành gồm 3 điều sau khi tiếp thu chỉnh lý. Dự thảo bổ sung 16 điều, bãi bỏ 4 điều và một số điểm tại các khoản, các điều 39, 43, 48, 52 tác động đến 24/57 điều của luật hiện hành; đồng thời bổ sung 4 điều mới.

Nội dung sửa đổi tập trung vào ba trụ cột chính gồm chuyển đổi số và đổi mới phương thức quản lý, dự thảo bổ sung quy định về nền tảng số, cơ sở dữ liệu dùng chung, kết quả đo lường số hóa và quản lý khai thác dữ liệu trên môi trường số, chứng thư điện tử có giá trị pháp lý; phát triển năng lực đo lường quốc gia và phát huy vai trò doanh nghiệp, ưu tiên phát triển chuẩn đo lường cho công nghệ chiến lược, năng lực mới, kinh tế số, kinh tế xanh; phân cấp và cải cách thực chất thủ tục hành chính, dự thảo phân định rõ cơ chế đối với phương tiện đo nhóm 1 và nhóm 2... Dự thảo đồng thời xóa bỏ thủ tục chứng nhận chuẩn công tác, xóa bỏ phân loại hàng đóng gói sẵn và thủ tục cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện sử dụng dấu định lượng, làm rõ trách nhiệm quản lý phép đo lường chuyên ngành của các bộ, phân định quyền kiểm tra giữa Trung ương, cấp tỉnh và cấp xã.

"Các sửa đổi nêu trên nhằm tạo cơ sở pháp lý, cắt giảm, đơn giản hóa 8 thủ tục hành chính, tiết kiệm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp; đồng thời vẫn duy trì các biện pháp cần thiết để đảm bảo độ chính xác của phép đo, chống gian lận thương mại và bảo vệ người tiêu dùng", Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ cũng khẳng định.

Bảo đảm tính khả thi, thống nhất pháp luật và cân bằng lợi ích

Trình bày báo cáo thẩm tra về dự án Luật Bưu chính (sửa đổi) và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội trình Nguyễn Thanh Hải cho biết, Ủy ban tán thành sự cần thiết sửa đổi hai Luật. Hồ sơ các dự án Luật được chuẩn bị công phu, đầy đủ, bám sát chủ trương của Đảng; bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, tương thích với điều ước quốc tế và đủ điều kiện trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến.

Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Nguyễn Thanh Hảitrình bày báo cáo thẩm tra về 02 dự án: Luật Bưu chính (sửa đổi); Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường

Đối với dự án Luật Bưu chính (sửa đổi), Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường tán thành sự cần thiết sửa đổi toàn diện luật hiện hành nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, đáp ứng thực tiễn phát triển của thị trường và tạo cơ sở để bưu chính trở thành hạ tầng thiết yếu của quốc gia, nền kinh tế số.

Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục rà soát một số nội dung để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, tránh chồng chéo trong quản lý dữ liệu bưu gửi. Phạm vi điều chỉnh cần làm rõ hơn vị trí của bưu chính trong hạ tầng logistics số, hạ tầng dữ liệu và kinh tế số, đồng thời hoàn thiện tiêu chí phân định dịch vụ bưu chính với hoạt động logistics, vận tải độc lập.

Một vấn đề đáng chú ý là quy định về thu thập và sử dụng dữ liệu bưu chính. Theo báo cáo thẩm tra, dự thảo chưa xác lập rõ ranh giới của yêu cầu thu thập dữ liệu “không vượt quá phạm vi và mức độ cần thiết”. Điều này có thể tạo khoảng trống trong kiểm soát việc doanh nghiệp khai thác dữ liệu hành vi gửi, nhận hàng của người dân để cung cấp cho bên thứ ba vì mục đích thương mại trái phép.

Ủy ban đề nghị hoàn thiện quy định nhằm xác định rõ phạm vi thu thập, sử dụng dữ liệu, đồng thời rà soát nghĩa vụ kết nối và cung cấp dữ liệu bưu chính. Quy định cần tính đến chi phí đầu tư hạ tầng và giao diện kết nối đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ, nhất là trong trường hợp Nhà nước chưa chủ động cung cấp giao thức chuẩn. Đối với trách nhiệm bồi thường thiệt hại, Ủy ban cho rằng quy định không bồi thường thiệt hại gián tiếp tại dự thảo có thể thu hẹp đáng kể quyền lợi của người sử dụng dịch vụ so với Bộ luật Dân sự năm 2015 và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023.

Đối với dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường cơ bản tán thành sự cần thiết sửa đổi. Dự thảo sửa đổi, bổ sung 26 điều, hướng tới đơn giản hóa thủ tục hành chính và đổi mới phương thức quản lý. Theo báo cáo thẩm tra, dự thảo đã cắt giảm, đơn giản hóa 8 thủ tục, đồng thời chuyển một số cơ chế từ đăng ký, chứng nhận sang công bố và hậu kiểm. Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra lưu ý cần làm rõ điều kiện thực hiện nhiệm vụ kiểm tra nhà nước về đo lường trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương hai cấp mới được triển khai hơn một năm. Các nội dung về nhân lực chuyên môn, nguồn lực tài chính và điều kiện kỹ thuật cần được đánh giá đầy đủ hơn để bảo đảm tính khả thi.

Ủy ban đề nghị làm rõ các khái niệm liên quan, quy định căn cứ lựa chọn đối tượng kiểm tra và thiết lập cơ chế liên thông giữa phân loại đối tượng với kết quả kiểm tra. Các tiêu chí, phương pháp đánh giá và phân loại rủi ro cần được công khai, bảo đảm tổ chức, cá nhân có liên quan được biết và có quyền kiến nghị đối với kết quả đánh giá. Về chuyển đổi số hoạt động đo lường, cơ quan thẩm tra tán thành việc bổ sung một chương riêng trong dự thảo luật, song đề nghị xây dựng lộ trình phù hợp, phân loại nghĩa vụ theo từng nhóm đối tượng và bảo đảm an toàn dữ liệu.

Đáng chú ý, dữ liệu đo lường chỉ nên được sử dụng làm căn cứ trực tiếp xác định vi phạm hành chính khi đáp ứng đầy đủ yêu cầu của pháp luật về xử lý vi phạm hành chính. Với dữ liệu chưa đáp ứng điều kiện, báo cáo đề nghị chỉ sử dụng cho mục đích phân tích, cảnh báo, đánh giá rủi ro và lựa chọn đối tượng kiểm tra. Kết quả phân tích, cảnh báo tự động không được coi là căn cứ duy nhất để kết luận vi phạm; quyền giải trình của tổ chức, cá nhân phải được bảo đảm...

Về tổng thể, cơ quan thẩm tra đánh giá hồ sơ hai dự án luật cơ bản đáp ứng điều kiện trình Quốc hội xem xét tại Kỳ họp thứ 2. Tuy nhiên, nhiều quy định cần tiếp tục được rà soát, hoàn thiện nhằm bảo đảm tính khả thi, thống nhất pháp luật và cân bằng lợi ích giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người dân, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội khẳng định.