VEFTA: Từ mở cửa thị trường đến nâng cao năng lực cạnh tranh

Diễn đàn Kinh tế Thụy Sĩ–Việt Nam 2026, ngày 19/10 tại Hà Nội. Ảnh: VOV.

Mở rộng không gian thương mại và đầu tư chất lượng cao

VEFTA là Hiệp định Thương mại tự do giữa Việt Nam và bốn nước thành viên Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA), gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein. Sau 14 năm đàm phán với 21 vòng chính thức, việc hiệp định VEFTA chính thức được ký kết không chỉ hướng tới mở rộng thị trường mà còn tạo khuôn khổ thúc đẩy đầu tư, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững.

Tại Diễn đàn Kinh tế Thụy Sĩ–Việt Nam 2026 (SVEF 2026) diễn ra ngày 19/10 tại Hà Nội, ông Philipp Rösler, Chủ tịch Diễn đàn, nhấn mạnh VEFTA là nền tảng thúc đẩy tự do thương mại, cạnh tranh công bằng, tạo động lực tăng trưởng và thịnh vượng cho cả hai bên. Theo ông, việc tăng cường kết nối trực tiếp, xây dựng lòng tin và phát triển quan hệ đối tác bền vững sẽ góp phần thúc đẩy hợp tác, thu hút đầu tư và củng cố quan hệ Việt Nam–Thụy Sĩ.

Trong bối cảnh thương mại quốc tế đối mặt nhiều bất định, ý nghĩa của VEFTA còn nằm ở khả năng tạo lập môi trường kinh doanh ổn định và có thể dự đoán. Bà Helene Budliger Artieda, Quốc vụ khanh, Giám đốc Tổng cục Kinh tế Liên bang Thụy Sĩ (SECO), cho rằng khả năng tiếp cận thị trường với điều kiện ưu đãi ngày càng có giá trị trong bối cảnh bất ổn địa chính trị và những thách thức đối với thương mại quốc tế gia tăng. Bên cạnh thuế quan, nguyên tắc thượng tôn pháp luật và sự ổn định trong quan hệ song phương cũng mang lại tính chắc chắn cần thiết cho doanh nghiệp.

Theo bà Helene, hai bên đã trải qua quá trình đàm phán khó khăn để đạt thỏa thuận tự do hóa gần như toàn bộ các dòng thuế nhập khẩu theo lộ trình. Đáng chú ý, VEFTA còn bao gồm các nội dung về sở hữu trí tuệ, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững, tạo cơ sở để quan hệ hợp tác vượt ra ngoài trao đổi hàng hóa thông thường.

Ở góc độ thị trường, Đại sứ Thụy Sĩ tại Việt Nam Thomas Gass nhận định VEFTA giúp thiết lập khung khổ pháp lý, góp phần cải thiện điều kiện cạnh tranh, thúc đẩy thương mại hai chiều. Hiệp định được kỳ vọng tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam đưa các sản phẩm chất lượng cao như cà phê, trái cây, nông sản, hàng dệt may... vào thị trường EFTA. Đồng thời, người tiêu dùng Việt Nam cũng có điều kiện tiếp cận thuận lợi với các mặt hàng chất lượng cao, dược phẩm và các giải pháp kỹ thuật tiên tiến từ châu Âu.

Trong khi đó, Đại sứ Na Uy Stein Iversen đánh giá thủy sản là một trong những lĩnh vực hưởng lợi rõ nét nhất. Việc cải thiện khả năng tiếp cận thị trường Việt Nam sẽ giúp thủy sản Na Uy, đặc biệt là cá hồi, tăng cường đáng kể sức cạnh tranh. Điều này cho thấy VEFTA tạo cơ hội thương mại theo cả hai chiều, gắn với lợi thế sản xuất và nhu cầu tiêu dùng của từng thị trường.

Bên cạnh thương mại, dòng vốn đầu tư và chuyển giao công nghệ là những cơ hội được chú trọng. Tính đến cuối năm 2025, Thụy Sĩ có 234 dự án đầu tư còn hiệu lực tại Việt Nam, với tổng vốn đăng ký hơn 2,4 tỷ USD; Na Uy có 62 dự án, tổng vốn hơn 201 triệu USD. Các lĩnh vực như công nghệ cao, logistics, cơ khí chính xác, chế biến thực phẩm và thiết bị công nghiệp được kỳ vọng có thêm điều kiện phát triển khi hiệp định được triển khai.

Tuy nhiên, giá trị dài hạn của hợp tác không chỉ nằm ở quy mô thương mại hay dòng vốn. Bà Helene nhấn mạnh vai trò của nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và đầu tư tư nhân vào phát triển sản phẩm mới. Khi Việt Nam hướng tới trở thành trung tâm sản xuất có giá trị cao, việc phát triển năng lực cạnh tranh dựa trên chất lượng, độ chính xác và đổi mới sáng tạo có ý nghĩa ngày càng quan trọng.

VEFTA chính thức được ký kết sau 14 năm đàm phán Sáng 18/10, tại Hà Nội, dưới sự chứng kiến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng và đại diện bốn nước thành viên Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA), gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein, đã chính thức ký kết Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam–EFTA (VEFTA). Dưới sự chứng kiến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng cùng đại diện các nước thành viên EFTA chính thức ký kết Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - EFTA (VEFTA) - Ảnh: BCT

Từ ưu đãi thuế quan đến năng lực cạnh tranh thực chất

Dù triển vọng mở rộng thị trường được đánh giá tích cực, việc ký kết hiệp định mới chỉ tạo ra khung khổ pháp lý ban đầu. Khả năng biến những ưu đãi thành đơn hàng, dự án đầu tư và giá trị gia tăng mới phụ thuộc phần lớn vào sự chuẩn bị của doanh nghiệp.

Ông Ngô Chung Khanh, Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên (Bộ Công Thương), nhấn mạnh giá trị thực sự của hiệp định phải được thể hiện qua những kết quả cụ thể mang lại cho doanh nghiệp và người dân. Theo ông, VEFTA mở ra cơ hội tiếp cận nhóm thị trường có sức mua cao nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu khắt khe về tiêu chuẩn và tính minh bạch.

Ở chiều ngược lại, Việt Nam mang đến cho doanh nghiệp Thụy Sĩ và các nước EFTA một thị trường nội địa lớn, không gian sản xuất đang phát triển và khả năng kết nối với mạng lưới ASEAN, Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP).

Nhưng ưu đãi thuế quan không đồng nghĩa với khả năng thâm nhập thị trường. Ông Khanh lưu ý, ngay cả mức thuế 0% cũng không mang lại nhiều ý nghĩa nếu hàng hóa không đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn thực phẩm, quy định môi trường, yêu cầu truy xuất nguồn gốc hoặc doanh nghiệp không tìm được người mua.

Do đó, doanh nghiệp cần xác định sản phẩm và thị trường mục tiêu, nắm chắc quy tắc xuất xứ, đầu tư vào chứng nhận chất lượng và xây dựng thương hiệu đáng tin cậy. Việc đánh giá chi phí tuân thủ, chủ động kết nối nhà nhập khẩu cũng cần được thực hiện sớm để xây dựng chiến lược tiếp cận thị trường phù hợp.

Điều đó cho thấy, cơ hội mở cửa thị trường cũng đi kèm yêu cầu nâng cao chất lượng sản phẩm và năng lực đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Bà Nguyễn Thị Hoàng Thúy, Tham tán Thương mại Việt Nam tại Thụy Điển kiêm nhiệm Đan Mạch, Na Uy, Iceland và Latvia, nhấn mạnh doanh nghiệp cần nhìn nhận VEFTA như cơ hội nâng cấp năng lực cạnh tranh, nâng cao giá trị gia tăng và tham gia sâu hơn vào các chuỗi cung ứng bền vững, bên cạnh mục tiêu gia tăng xuất khẩu.

Yêu cầu này cũng đặt ra hướng tiếp cận mới đối với thu hút đầu tư. Theo ông Ngô Chung Khanh, hợp tác với Thụy Sĩ cần hướng tới phát triển năng lực sản xuất, kết nối doanh nghiệp Việt Nam vào mạng lưới cung ứng của các tập đoàn. Hiệu quả dự án phải được xem xét qua công nghệ chuyển giao, số lượng nhà cung ứng nội địa được phát triển và chất lượng nguồn nhân lực được cải thiện.

Để hỗ trợ quá trình này, Bộ Công Thương sẽ phối hợp với các cơ quan có thẩm quyền thúc đẩy thủ tục phê chuẩn, hướng tới đưa VEFTA vào thực thi sớm nhất có thể, đồng thời tăng cường phổ biến cam kết và hướng dẫn triển khai. Các hiệp hội và tổ chức xúc tiến thương mại cũng được khuyến nghị đẩy mạnh kết nối kinh doanh thực chất.

Theo ông Khanh, trong 12 tháng tới, hiệu quả hợp tác cần được thể hiện bằng những giao dịch kinh doanh, dự án đầu tư, quan hệ đối tác và chương trình đào tạo mới. Chính phủ có trách nhiệm thiết lập khung khổ và cơ chế thực thi, nhưng doanh nghiệp mới là lực lượng quyết định các cơ hội từ hiệp định có được chuyển hóa thành giá trị thực hay không.