Lập lại trật tự thị trường phân bón bằng chế tài đủ mạnh

Hình ảnh minh họa được tạo bởi AI

Trong gần 10 tháng năm 2026, lực lượng quản lý thị trường đã kiểm tra, xử lý 105 vụ vi phạm liên quan đến phân bón, trong đó 4 vụ được chuyển cơ quan điều tra. Các hành vi vi phạm chủ yếu gồm kinh doanh hàng hóa không rõ nguồn gốc xuất xứ, hàng nhập lậu, hàng giả mạo nhãn hiệu, xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu và vi phạm quy định về ghi nhãn hàng hóa.

Những con số này cho thấy vi phạm trên thị trường phân bón không chỉ nằm ở chất lượng sản phẩm, mà còn liên quan đến nguồn gốc, nhãn hiệu và tính minh bạch trong hoạt động kinh doanh. Đằng sau mỗi vụ việc bị phát hiện là nguy cơ người nông dân phải bỏ tiền mua sản phẩm không tương xứng với chất lượng, trong khi doanh nghiệp tuân thủ pháp luật phải đối mặt với sức ép cạnh tranh từ những đối thủ tìm cách giảm giá thành bằng gian lận.

Theo ông Vương Trường Nam, Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia, một số đối tượng thu mua phân đạm urê phẩm cấp thấp, hàng lỗi hoặc hóa chất công nghiệp có hàm lượng dinh dưỡng thấp để làm nguyên liệu nền. Sau đó, chúng trộn phân đạm thật với muối công nghiệp, bột đá, đất sét, cát hoặc những chất có hình dáng, màu sắc tương đồng nhưng không có giá trị dinh dưỡng đối với cây trồng.

Không dừng lại ở gian lận thành phần, các đối tượng còn thu gom vỏ bao bì cũ của những thương hiệu uy tín để đóng phân bón giả, kém chất lượng rồi may kín miệng bao như hàng mới. Một số trường hợp đặt in bao bì có thiết kế, màu sắc, logo và thông tin chỉ dẫn gần giống sản phẩm chính hãng, khiến người mua khó phân biệt bằng mắt thường.

Thực tế này đặt ra thách thức lớn đối với công tác quản lý. Nếu chỉ kiểm tra hình thức bên ngoài hoặc dựa vào thông tin trên bao bì, nguy cơ bỏ lọt vi phạm vẫn hiện hữu. Muốn phát hiện tận gốc, hoạt động kiểm tra phải đi sâu vào thành phần, chất lượng, nguồn gốc nguyên liệu và toàn bộ quá trình sản xuất, phân phối sản phẩm.

TS. Nguyễn Trí Ngọc, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Phân bón Việt Nam chia sẻ, phân bón là vật tư đầu vào thiết yếu, tác động trực tiếp đến năng suất, chất lượng cây trồng và hiệu quả kinh tế của hàng triệu hộ nông dân. Tuy nhiên, tình trạng phân bón giả, kém chất lượng vẫn tồn tại với phương thức, thủ đoạn ngày càng tinh vi.

Tác hại của phân bón giả không chỉ là khoản tiền người nông dân mất đi khi mua phải sản phẩm không đạt chất lượng. Việc sử dụng phân bón không bảo đảm thành phần còn có thể khiến cây trồng sinh trưởng kém, làm giảm năng suất, tăng chi phí sản xuất và ảnh hưởng đến hiệu quả canh tác. Trong trường hợp kéo dài, những tác động bất lợi đến đất trồng cũng có thể làm gia tăng chi phí khôi phục chất lượng đất.

Nhưng phía sau thiệt hại của người nông dân còn là một vấn đề ít được nhìn nhận đầy đủ đó là sự méo mó của môi trường cạnh tranh.

Ở góc độ doanh nghiệp sản xuất, ông Phan Văn Tâm, Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền cho biết, doanh nghiệp chân chính phải đầu tư công nghệ, nghiên cứu khoa học và khảo nghiệm nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng phân bón, đồng thời bảo vệ sức khỏe đất. Những khoản đầu tư này đòi hỏi nguồn lực tài chính, thời gian và năng lực chuyên môn, trong khi các cơ sở làm giả, làm nhái có thể sao chép sản phẩm hoặc công bố tính năng tương tự mà không phải đầu tư nghiên cứu tương xứng. Sự bất bình đẳng xuất hiện khi doanh nghiệp làm thật phải tính đủ chi phí nghiên cứu, kiểm soát chất lượng và tuân thủ quy định, còn đối tượng gian lận tìm cách hạ giá thành bằng việc cắt xén nguyên liệu, đánh tráo thành phần hoặc lợi dụng uy tín thương hiệu khác.

Nếu tình trạng này không được kiểm soát hiệu quả, doanh nghiệp đầu tư nghiêm túc sẽ chịu sức ép ngay trên thị trường mà mình đã bỏ công sức, tiền bạc để xây dựng. Nghiêm trọng hơn, việc hàng giả tồn tại kéo dài có thể làm suy giảm niềm tin của người tiêu dùng, ảnh hưởng đến uy tín của cả ngành phân bón và làm nản lòng những doanh nghiệp muốn đầu tư dài hạn vào công nghệ, chất lượng sản phẩm, ông Phan Văn Tâm cho biết thêm.

Bài toán chống phân bón giả không đơn thuần là bảo vệ một vài thương hiệu hay xử lý các cơ sở vi phạm. Đó còn là bảo vệ động lực đổi mới công nghệ, bảo đảm cạnh tranh dựa trên chất lượng thực và tạo điều kiện để ngành phân bón phát triển theo hướng bền vững.

Các chuyên gia nhận định, trước thực trạng trên cần nhanh chóng hoàn thiện cơ chế quản lý, tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm và nâng cao hiệu quả phối hợp giữa cơ quan quản lý, lực lượng chức năng, hiệp hội và doanh nghiệp. Trong đó, việc rà soát các quy định pháp luật về quản lý lưu hành phân bón, thẩm quyền kiểm tra, chế tài xử phạt, kiểm tra chất lượng và lấy mẫu thử nghiệm cần được đặt trong tổng thể giải pháp kiểm soát thị trường.

Đáng chú ý, cần nghiên cứu nâng mức xử phạt đối với hành vi sản xuất, kinh doanh phân bón giả, kém chất lượng, bảo đảm tương xứng với tính chất, mức độ và hậu quả gây ra. Tuy nhiên, mức phạt cao chỉ thực sự có ý nghĩa khi hành vi vi phạm được phát hiện kịp thời, việc xử lý được thực hiện nghiêm minh và trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân liên quan được xác định rõ ràng.

Cùng với đó, cần tăng cường hậu kiểm đột xuất tại những cơ sở có dấu hiệu vi phạm, kiểm soát chặt hoạt động kinh doanh trên các sàn thương mại điện tử và mạng xã hội. Sự phát triển của các kênh bán hàng trực tuyến mở rộng cơ hội tiếp cận khách hàng, nhưng cũng đòi hỏi cơ quan chức năng phải nâng cao năng lực giám sát, xác minh nguồn gốc và truy trách nhiệm đối với người bán hàng vi phạm.

TS. Trương Hợp Tác, Chuyên gia về phân bón và cây trồng chia sẻ, giải pháp trong thời điểm hiện nay là xây dựng cơ sở dữ liệu về phân bón và vật tư nông nghiệp, phục vụ chia sẻ thông tin, giám sát và xử lý vi phạm. Khi dữ liệu về doanh nghiệp, sản phẩm, nguồn gốc và kết quả kiểm tra được kết nối, cơ quan chức năng có thêm căn cứ nhận diện những dấu hiệu bất thường, lựa chọn đúng đối tượng cần kiểm tra và hạn chế tình trạng quản lý phân tán.

Về phía doanh nghiệp và Hiệp hội, cần chủ động phối hợp cung cấp thông tin, nhận diện sản phẩm giả mạo, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và hướng dẫn người nông dân lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng. Người sử dụng cũng cần thay đổi thói quen mua hàng chỉ dựa trên giá rẻ hoặc hình thức bao bì, đồng thời ưu tiên các đại lý đáng tin cậy, kiểm tra thông tin sản phẩm và phản ánh kịp thời những dấu hiệu bất thường.

Làm sạch thị trường phân bón không thể chỉ đo bằng số vụ vi phạm bị xử lý, mà phải được đánh giá bằng khả năng ngăn chặn hàng giả trước khi đến tay người nông dân, giảm thiệt hại trong sản xuất và khôi phục niềm tin vào những sản phẩm có chất lượng thực.