Ngành gỗ Việt bao giờ thoát cảnh ‘áo gấm đi đêm’?

Phụ thuộc mô hình gia công OEM đang đặt ngành gỗ Việt Nam trước áp lực thay đổi cấp bách (Ảnh: CP)

Áp lực rủi ro từ thị trường đơn lẻ và mô hình gia công giá trị thấp

Theo Bộ Công Thương, xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ năm 2025 đạt khoảng 17,2 tỷ USD, mang lại giá trị xuất siêu hơn 13,6 tỷ USD. Trong 9 tháng đầu năm 2026, kim ngạch ước đạt 13,43 tỷ USD, tăng 7,3% so với cùng kỳ. Kết quả này củng cố vị thế Việt Nam khi đứng thứ năm thế giới về xuất khẩu lâm sản, và giữ vị trí thứ hai toàn cầu đối với nhóm sản phẩm gỗ chế biến sâu như đồ mộc nội thất và ngoại thất. Sản phẩm gỗ Việt Nam hiện có mặt tại 167 quốc gia và vùng lãnh thổ, khẳng định năng lực chế tác vượt trội cùng quy mô sản xuất ngày càng hoàn thiện.

Đánh giá về bức tranh này, ông Lê Hoàng Tài, Phó Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) nhận định, kết quả tăng trưởng 7,3% trong 9 tháng qua là sự nỗ lực rất lớn của cộng đồng doanh nghiệp trong việc linh hoạt tìm kiếm đơn hàng và duy trì nhịp độ sản xuất. Tuy nhiên, ông Lê Hoàng Tài nhấn mạnh, bối cảnh quốc tế đan xem nhiều biến động đòi hỏi ngành gỗ phải nâng cao khả năng chống chịu và quản trị rủi ro tốt hơn. Đa dạng hóa thị trường không đơn thuần là đưa sản phẩm hiện có đến địa điểm mới, mà phải gắn liền với nâng cao giá trị gia tăng, đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, phù hợp với Quyết định 626/QĐ-TTg ngày 6/1/2026 phê duyệt Chương trình Go Global giai đoạn 2026 - 2030.

Phân tích sâu hơn về những điểm nghẽn nội tại, ông Ngô Sĩ Hoài, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VFOREST), cảnh báo rằng sự tăng trưởng của ngành gỗ hiện vẫn ẩn chứa yếu tố thiếu bền vững. Điểm yếu lớn nhất chính là rủi ro tập trung thị trường khi riêng thị trường Mỹ chiếm trên 50% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn ngành, tương đương khoảng 9,5 tỷ USD trên tổng quy mô nhập khẩu đồ gỗ 22 đến 24 tỷ USD hàng năm của Mỹ. Trong bối cảnh Mỹ liên tục gia tăng biện pháp phòng vệ thương mại, thuế quan theo Điều khoản 301, Thuế 232 và nguy cơ điều tra lẩn tránh thuế, việc phụ thuộc lớn vào một thị trường sẽ khiến doanh nghiệp rất dễ bị tổn thương khi có biến động chính sách.

Đặc biệt, ông Hoài nhấn mạnh dù Việt Nam sở hữu khoảng 6.000 doanh nghiệp ngành gỗ với hơn 3.500 doanh nghiệp xuất khẩu, đóng góp kim ngạch giữa khối FDI và doanh nghiệp thuần Việt duy trì ở mức cân bằng 50 - 50, nhưng phần lớn doanh nghiệp trong nước vẫn loay hoay trong mô hình gia công OEM. Việc sản xuất theo thiết kế và đơn hàng có sẵn khiến giá trị giữ lại rất thấp. Dù chúng ta tự chủ nguồn nguyên liệu rừng trồng trong nước với hơn 3 triệu ha keo và gần 1 triệu ha cao su, đồng thời kiểm soát nguồn gỗ nhập khẩu 3,25 tỷ USD theo Hiệp định VPA/FLEGT, việc thiếu sản phẩm tự thiết kế ODM và thiếu thương hiệu riêng khiến sản phẩm Việt Nam vẫn rơi vào tình cảnh mặc áo gấm đi đêm trên thị trường quốc tế.

Lộ trình chuyển đổi sang ODM và chiến lược chủ động vươn ra toàn cầu

Để giải quyết bài toán chống rủi ro tập trung và nâng cao giá trị gia tăng, việc chuyển đổi từ mô hình gia công OEM sang tự thiết kế ODM được coi là con đường sống còn của ngành gỗ Việt Nam. Theo ông Ngô Sĩ Hoài, ngành gỗ cần bước vào giai đoạn chuyển đổi nền tảng cạnh tranh mới, lấy nguồn gỗ hợp pháp, chứng chỉ rừng bền vững và năng lực thiết kế làm trụ cột chính. Doanh nghiệp không thể dựa vào lao động giá rẻ hay nguyên liệu thấp, mà phải đẩy mạnh đầu tư công nghệ hiện đại, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong quản trị sản xuất và thiết kế mẫu mã. Việc phát triển bộ sưu tập nội thất mang đậm bản sắc văn hóa Việt nhưng đáp ứng chuẩn mực thẩm mỹ hiện đại sẽ giúp nâng cao vị thế và giữ lại biên lợi nhuận cao hơn.

Đồng tình với định hướng này, ông Lê Hoàng Tài cho rằng, các cơ quan quản lý nhà nước, hệ thống thương vụ Việt Nam ở nước ngoài và các hiệp hội ngành hàng cần phối hợp chặt chẽ để tạo hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi hiệu quả. Trong đó, Cục Xúc tiến thương mại sẽ lồng ghép các chương trình hỗ trợ nâng cao năng lực thiết kế, xây dựng thương hiệu sản phẩm gỗ Việt Nam vào Kế hoạch Xúc tiến thương mại quốc gia. Cùng với đó, việc chủ động nghiên cứu thị trường từ hệ thống thương vụ sẽ giúp doanh nghiệp nắm bắt kịp thời xu hướng tiêu dùng, quy chuẩn kỹ thuật và kênh phân phối tại từng địa bàn xuất khẩu.

Ngoài ra, ông Ngô Sĩ Hoài đề xuất xây dựng Bộ hồ sơ số ngành gỗ Việt Nam và thiết lập lịch xúc tiến thương mại ổn định hàng năm gắn liền với các hội chợ triển lãm chuyên ngành quốc tế trong nước.

Việc chủ động mời các đoàn nhà mua hàng, hệ thống bán lẻ và nhà phân phối lớn trên thế giới đến Việt Nam khảo sát trực tiếp nhà máy sản xuất sẽ là kênh xúc tiến tại chỗ đạt hiệu quả cao nhất. Sự phối hợp giữa VFOREST và các hiệp hội địa phương như HAWA, BIFA, DOWA sẽ tạo liên kết chuỗi chặt chẽ từ nguyên liệu, chế biến cho đến thương mại xuất khẩu, đưa sản phẩm gỗ Việt Nam thoát khỏi cái bóng gia công, tự tin khẳng định thương hiệu Made in Vietnam trên bản đồ thương mại toàn cầu.