Bài toán chuyển dịch cơ cấu lao động, nâng cao chất lượng việc làm

Chuyển dịch cơ cấu ngày càng rõ nét

Những chuyển biến tích cực của nền kinh tế trong 9 tháng năm 2026 đang được phản ánh khá rõ trên thị trường lao động. Hoạt động sản xuất, kinh doanh mở rộng, công nghiệp và dịch vụ duy trì đà tăng trưởng đã góp phần tạo thêm việc làm, cải thiện thu nhập. Cùng với đó, cơ cấu lao động tiếp tục chuyển dịch theo hướng tích cực, phù hợp với quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế.

Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), trong 9 tháng năm 2026, lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên đạt 53,8 triệu người, tăng 697.000 người so với cùng kỳ năm trước; số lao động có việc làm đạt 52,7 triệu người, tăng gần 684.000 người. Tỷ lệ thất nghiệp trong độ tuổi lao động duy trì ở mức 2,22%, tỷ lệ thiếu việc làm giảm còn 1,53%. Thu nhập bình quân của người lao động đạt 9,1 triệu đồng/tháng, tăng 9,1% so với cùng kỳ năm 2025. Những kết quả này cho thấy thị trường lao động tiếp tục duy trì sự ổn định và sức cầu lao động có sự cải thiện.

Điểm sáng đáng chú ý hơn nằm ở sự thay đổi cơ cấu việc làm giữa các khu vực kinh tế. Theo bà Nguyễn Thị Thanh Mai, quyền Trưởng ban Ban Thống kê Dân số và Lao động (Cục Thống kê), xu hướng chuyển dịch cơ cấu lao động tiếp tục diễn ra tích cực, phù hợp với quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế.

Cụ thể, lao động trong khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản giảm 147.700 người so với cùng kỳ, trong khi khu vực công nghiệp và xây dựng tăng 447.400 người, khu vực dịch vụ tăng 384.100 người. Dịch vụ là khu vực sử dụng nhiều lao động nhất, với khoảng 21,6 triệu người, chiếm 41% tổng số lao động có việc làm; tiếp đến là công nghiệp và xây dựng với 33,8%, còn nông, lâm nghiệp và thủy sản chiếm khoảng 25,2%. “Diễn biến này cho thấy lao động đang tiếp tục dịch chuyển từ các ngành có năng suất lao động thấp sang các ngành có năng suất cao hơn, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn nhân lực và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế”, bà Mai đánh giá.

Quá trình chuyển dịch còn xuất hiện những tín hiệu mới gắn với phát triển kinh tế số. Lao động trong các ngành kinh tế số lõi đạt khoảng 1,6 triệu người, chiếm 3,02% tổng số lao động có việc làm. Đây là tín hiệu tích cực cho thấy quá trình chuyển đổi số đang từng bước tạo ra những cơ hội việc làm mới và thúc đẩy chuyển dịch lao động sang các ngành có hàm lượng công nghệ và tri thức cao hơn. Cùng với đó, tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng, chứng chỉ trong 9 tháng đạt 29,9%, tăng 0,8 điểm phần trăm so với cùng kỳ.

Áp lực từ lao động phi chính thức và khoảng trống kỹ năng

Bên cạnh những tín hiệu khả quan, thị trường lao động vẫn còn không ít thách thức, đặc biệt là tỷ lệ việc làm phi chính thức cao và khoảng cách giữa kỹ năng của người lao động với yêu cầu ngày càng lớn của nền kinh tế. Số liệu cho thấy 9 tháng năm 2026, cả nước có khoảng 32,4 triệu lao động có việc làm phi chính thức, chiếm 61,5% tổng số lao động có việc làm. Mặc dù tỷ lệ này đã giảm 2 điểm phần trăm so với cùng kỳ năm trước, nhưng vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu việc làm. Riêng trong quý III/2026, tỷ lệ lao động phi chính thức ở khu vực công nghiệp và xây dựng là 41,9%, khu vực dịch vụ là 52,7%, trong khi khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản vẫn ở mức 98,7%.

Thực tế này đặt ra một vấn đề đáng suy nghĩ: tỷ trọng lao động trong công nghiệp và dịch vụ gia tăng chưa đồng nghĩa với việc chất lượng việc làm cũng được cải thiện tương ứng. Bên cạnh đó, việc làm phi chính thức vẫn hiện diện ở cả khu vực công nghiệp, xây dựng và dịch vụ, cho thấy một bộ phận không nhỏ người lao động còn gặp những hạn chế về tính ổn định của công việc và khả năng tiếp cận các cơ chế bảo vệ, an sinh.

Bởi vậy, để đánh giá chất lượng chuyển dịch cơ cấu lao động, không thể chỉ nhìn vào tỷ trọng lao động giữa các khu vực kinh tế, mà cần quan tâm nhiều hơn đến tính ổn định của việc làm, thu nhập, điều kiện lao động và khả năng tiếp cận các chính sách an sinh xã hội. Về lâu dài, mục tiêu không chỉ là đưa thêm lao động vào những ngành có năng suất cao hơn, mà còn tạo điều kiện để họ tiếp cận việc làm chính thức, bền vững.

Một thách thức khác là tỷ lệ thất nghiệp và khả năng tham gia thị trường lao động của lực lượng trẻ. Tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên (từ 15-24 tuổi) 9 tháng năm 2026 là 8,87%. Đáng chú ý, trong quý III/2026, cả nước có khoảng 1,6 triệu thanh niên từ 15-24 tuổi không có việc làm và không tham gia học tập, đào tạo, chiếm 11,2% tổng số thanh niên trong độ tuổi này, tăng 195.100 người so với quý trước. Số liệu này đáng lưu tâm bởi thanh niên là lực lượng bổ sung quan trọng cho thị trường lao động trong tương lai.

Chuyển dịch lao động phải gắn với nâng cao chất lượng cuộc sống

Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới mục tiêu tăng trưởng cao, yêu cầu nâng cao năng suất lao động và chất lượng nguồn nhân lực càng trở nên cấp thiết. Tuy nhiên, tăng trưởng năng suất không thể chỉ dựa vào sự dịch chuyển lao động giữa các ngành, mà cần được hỗ trợ bởi đổi mới công nghệ, nâng cao trình độ chuyên môn và cải thiện môi trường làm việc.

Ở góc độ điều hành, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng đã nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm tăng trưởng kinh tế cao phải phục vụ lợi ích của người dân, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần và bảo đảm công bằng xã hội. Đặc biệt, Thủ tướng khẳng định: “Bất kỳ người lao động nào cũng có quyền được làm việc trong môi trường an toàn, được sống trong cộng đồng văn minh, lành mạnh và được bảo vệ trước những rủi ro mới phát sinh”. Theo người đứng đầu Chính phủ, đây không chỉ là yêu cầu bảo đảm quyền và lợi ích chính đáng của người lao động mà còn là tiền đề, nền tảng quan trọng để nâng cao năng suất, hiệu quả sản xuất kinh doanh và đóng góp cho tăng trưởng, chất lượng tăng trưởng.

Điều đó cho thấy phát triển kinh tế và nâng cao chất lượng cuộc sống của người lao động cần được đặt trong mối quan hệ gắn bó, hỗ trợ lẫn nhau. Nâng cao chất lượng việc làm đòi hỏi cách tiếp cận toàn diện hơn. Bên cạnh tạo việc làm ổn định, tăng thu nhập và xây dựng môi trường lao động an toàn, cần chú trọng cải thiện điều kiện sinh hoạt, phát triển các thiết chế xã hội phục vụ người lao động và gia đình. Những vấn đề như nhà ở, đặc biệt là nhà ở cho thuê, trường học, nhà trẻ, cơ sở y tế, văn hóa, thể thao cần được quan tâm hơn, nhất là tại các trung tâm sản xuất, khu công nghiệp tập trung.

Cùng với đó, nâng cao hiệu quả kết nối cung - cầu lao động cũng là yêu cầu quan trọng. Việc triển khai hiệu quả Sàn giao dịch việc làm quốc gia, hoàn thiện các cơ sở dữ liệu về lao động cũng là những hướng đi nhằm cải thiện khả năng tiếp cận thông tin việc làm, hỗ trợ doanh nghiệp tìm kiếm nhân lực phù hợp và giúp người lao động có thêm cơ hội lựa chọn nghề nghiệp.

Nhìn về dài hạn, xu hướng chuyển dịch lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp, xây dựng và dịch vụ sẽ tiếp tục là động lực quan trọng góp phần nâng cao năng suất và chất lượng tăng trưởng. Song, để phát huy hiệu quả, quá trình này phải gắn với nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, mở rộng việc làm chính thức và tạo cơ hội cho người lao động tiếp cận những ngành nghề có giá trị gia tăng cao hơn. Có thể nói, thước đo thành công của chuyển dịch cơ cấu lao động không chỉ nằm ở số người rời khu vực nông nghiệp hay gia nhập công nghiệp, dịch vụ, mà quan trọng hơn là chất lượng công việc, thu nhập, năng suất và mức độ bảo đảm an sinh. Đây chính là nền tảng để xây dựng thị trường lao động hiện đại, hiệu quả và phát triển bền vững.