Đột phá thể chế đấu thầu: Bỏ tư duy 'giá rẻ nhất', lấy hiệu quả làm thước đo

Các đại biểu thảo luận ở tổ chiều 23/10 (Ảnh QH)

Nhận diện những bất cập từ quy trình cứng nhắc và tiêu chí giá thấp nhất

Thực tiễn triển khai đấu thầu thời gian qua cho thấy nhiều bất cập cản trở phát triển kinh tế - xã hội. Thảo luận tại tổ, các đại biểu Quốc hội khẳng định đấu thầu là công cụ quan trọng nhằm lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư phù hợp, bảo đảm công khai, minh bạch. Tuy nhiên, quy trình đấu thầu hiện hành quá phức tạp, cứng nhắc với hàng chục bước thủ tục, khiến thời gian chuẩn bị và thực hiện kéo dài.

Đại biểu Phạm Khánh Phong Lan (Đoàn TP.HCM) chỉ ra đấu thầu không phải con đường duy nhất và không thể triệt tiêu hoàn toàn tiêu cực. Việc áp dụng cơ chế đấu thầu tràn lan đối với mọi đối tượng đã tạo ra gánh nặng thủ tục lớn. Tại bệnh viện công lập, việc đấu thầu mua sắm thuốc và trang thiết bị y tế gặp nhiều vướng mắc. Quá trình đấu thầu kéo dài hoặc bị hủy thầu dẫn đến thiếu thuốc, vật tư y tế, buộc bệnh nhân bảo hiểm y tế phải tự mua bên ngoài. Trong khi đó, bệnh viện tư nhân lại mua sắm máy móc, thiết bị nhập khẩu nhanh chóng, dễ dàng.

Cùng chung góc nhìn, đại biểu Dương Minh Tuấn (Đoàn TP.HCM) chia sẻ từ thực tế tham gia mua sắm kit test và trang thiết bị y tế. Mặc dù quy định trong luật ngắn gọn, nhưng quy trình thực tế bao gồm hàng chục bước từ tổng hợp nhu cầu khoa phòng đến lập kế hoạch, phê duyệt và thẩm định. Khi triển khai, chủ đầu tư gặp nhiều khó khăn do không có căn cứ rõ ràng để lựa chọn chủng loại sản phẩm. Chứng thư thẩm định giá hay ý kiến tư vấn chỉ có giá trị tham khảo, khiến toàn bộ áp lực và trách nhiệm pháp lý đè nặng lên vai chủ đầu tư.

Bên cạnh sự phức tạp về thủ tục, việc quá chú trọng vào tiêu chí giá thấp nhất cũng tạo ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng. Đại biểu Lê Ngọc Sơn (Đoàn TP.HCM) phân tích giá rẻ chưa hẳn là giá tối ưu. Khi lựa chọn nhà thầu bỏ giá thấp nhất, công trình hay sản phẩm thu được thường có chất lượng kém, mau hỏng, dẫn đến chi phí vận hành, sửa chữa tăng cao và gây đội vốn trong toàn bộ vòng đời dự án.

Đặc biệt, đại biểu Trần Hoàng Ngân (Đoàn TP.HCM) bày tỏ sự đau xót khi nhiều bác sĩ giỏi, cán bộ tài năng trong ngành y tế và giáo dục vướng vào vòng lao lý do vướng mắc thủ tục đấu thầu. Việc các bác sĩ chuyên môn phải kiêm nhiệm công tác quản lý và tổ chức đấu thầu vượt quá năng lực nghiệp vụ, dễ dẫn đến sai sót khách quan trong quá trình thực thi pháp luật.

Phân cấp mạnh mẽ cho chủ đầu tư gắn với kiểm soát quyền lực và hiệu quả vòng đời

Để khắc phục triệt để các tồn tại trên, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và các đại biểu Quốc hội đã thống nhất định hướng sửa đổi Luật Đấu thầu theo hướng tháo gỡ điểm nghẽn, phân cấp mạnh mẽ và nâng cao tuổi thọ của thể chế. Phát biểu tại phiên thảo luận tổ, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh 6 nhóm vấn đề then chốt, trong đó phân cấp, phân quyền cho chủ đầu tư là nội dung cốt lõi nhất.

Chủ tịch Quốc hội chỉ rõ, việc sửa đổi luật lần này phải trao quyền lớn cho chủ đầu tư trong việc quyết định các hình thức lựa chọn nhà thầu, bao gồm chỉ định thầu và đàm phán cạnh tranh. Tuy nhiên, quyền hạn lớn phải đi liền với cơ chế kiểm soát, giám sát chặt chẽ và trách nhiệm giải trình tối đa. Chủ đầu tư phải chịu trách nhiệm toàn bộ trước cơ quan cấp trên về quyết định của mình. Trường hợp cơ quan cấp trên có hành vi can thiệp hoặc gửi gắm nhà thầu thì phải chịu trách nhiệm liên đới. Đồng thời, luật cần bổ sung chế tài xử lý nghiêm minh đối với hành vi lạm dụng quyền hạn.

Về hình thức lựa chọn nhà thầu, các đại biểu đề nghị hợp nhất chào hàng cạnh tranh, mua sắm trực tiếp vào chỉ định thầu hoặc đấu thầu rộng rãi, đồng thời bổ sung hình thức đàm phán cạnh tranh. Quy định về chỉ định thầu cần có khung hạn mức và điều kiện áp dụng rõ ràng, không mở bung tràn lan, nghiêm cấm hành vi chia nhỏ dự án hoặc gói thầu để né tránh đấu thầu rộng rãi.

Trọng tâm đổi mới của Luật Đấu thầu sửa đổi là chuyển phương pháp đánh giá hồ sơ dự thầu từ tiêu chí giá thấp nhất sang hiệu quả tổng thể và chi phí vòng đời dự án. Đối với gói thầu có yêu cầu kỹ thuật cao, công nghệ hiện đại, y tế và hạ tầng trọng điểm, việc đánh giá phải kết hợp giữa tiêu chuẩn kỹ thuật, giá thành và chi phí vận hành trong suốt thời gian khai thác.

Nhằm bảo vệ cán bộ dám nghĩ dám làm, đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà (Đoàn TP. Hà Nội) kiến nghị tháo gỡ dứt điểm vướng mắc trong việc thanh quyết toán đối với hợp đồng trọn gói. Thực tế kiểm tra hiện nay vẫn áp dụng tư duy bóc tách dự toán chi tiết, đo đạc lại từng khối lượng công việc để xuất toán, làm méo mó bản chất hợp đồng trọn gói. Luật cần khẳng định nguyên tắc việc nghiệm thu, thanh toán hợp đồng trọn gói căn cứ vào giá trị hợp đồng và tiến độ thực hiện, không chiết tính lại định mức hay đơn giá chi tiết khi không có thay đổi về thiết kế hay phạm vi công việc.

Đồng thời,đĐại biểu Đỗ Đức Hồng Hà đề xuất khống chế trần giá trị tùy chọn mua thêm không vượt quá 30% giá trị gói thầu ban đầu, áp dụng đúng đơn giá trúng thầu nhằm ngăn chặn tình trạng biến tùy chọn mua thêm thành chỉ định thầu trái hình. Đại biểu Tạ Đình Thi (Đoàn TP. Hà Nội) cũng đề xuất cơ chế đặt hàng đối với sản phẩm công nghệ chiến lược và áp dụng mua sắm xanh dựa trên chi phí vòng đời.

Đồng bộ thể chế, quản lý theo kết quả để khơi thông nguồn lực phát triển

Cùng với việc sửa đổi Luật Đấu thầu, phiên thảo luận tổ cũng tập trung xem xét dự thảo Luật Ngân sách nhà nước hợp nhất và các dự thảo Luật Thuế nhằm tạo ra sự đồng bộ toàn diện trong hệ thống pháp luật về quản lý nguồn lực công.

Đại biểu Nguyễn Thị Tuyến (Đoàn TP. Hà Nội) đánh giá việc hợp nhất Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công giúp khắc phục tình trạng công trình chờ vốn hoặc vốn chờ công trình. Việc hợp nhất sẽ cắt giảm khâu trung gian, đơn giản hóa thủ tục hành chính và đẩy nhanh tiến độ đưa nguồn lực vào nền kinh tế. Đại biểu nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tư duy quản lý phân bổ nguồn đầu vào sang quản lý kết quả đầu ra, đánh giá xem nguồn vốn đầu tư tạo ra giá trị gì cho xã hội và người dân. Đồng thời, phân cấp phải gắn với năng lực thực hiện và bảo đảm nguồn lực tài chính cho Hà Nội triển khai dự án hạ tầng chiến lược, hệ thống đường sắt đô thị và đường vành đai.

Về đánh giá hiệu quả đầu tư công, đại biểu Nguyễn Hoàng Trường (Đoàn TP. Hà Nội) đề xuất bổ sung tiêu chí định lượng bắt buộc. Đối với dự án chậm tiến độ quá 24 tháng, tổng mức đầu tư tăng từ 30% trở lên do nguyên nhân chủ quan, hoặc tỷ lệ giải ngân 2 năm liên tiếp dưới 50%, cơ quan có thẩm quyền phải tiến hành đánh giá lại toàn diện. Nếu dự án không còn hiệu quả, cấp quyết định chủ trương đầu tư phải quyết định dừng, cắt giảm hoặc chấm dứt dự án để chuyển vốn cho công trình khác.

Đối với dự thảo Luật Thuế, đại biểu Trần Hoàng Ngân và các đại biểu khác dành nhiều quan tâm đến chính sách ưu đãi cho giáo dục, y tế và đất đai. Các đại biểu ủng hộ việc miễn thuế thu nhập doanh nghiệp đối với cơ sở giáo dục công lập và cơ sở tư thục hoạt động không vì lợi nhuận, nhưng đề nghị Luật phải tự quy định cụ thể đối tượng và điều kiện miễn thuế, không giao toàn bộ xuống nghị định. Đồng thời, cần kiểm soát chặt chẽ giao dịch liên kết, không cho phép chia lợi tức dưới mọi hình thức để tránh việc lợi dụng lách thuế.