Biến năng lượng xanh thành 'át chủ bài' kinh tế

Chuyển dịch năng lượng không chỉ để giảm phát thải, mà là mệnh lệnh định hình lại sức chống chịu của nền kinh tế

Tại Diễn đàn "Năng lượng sạch cho kỷ nguyên tăng trưởng mới" diễn ra mới đây tại Hà Nội, giới chuyên gia kinh tế và năng lượng đều chung một nhận định; Chuyển dịch năng lượng đang bước sang giai đoạn đòi hỏi hiệu quả thực chất. Năng lượng không còn là một ngành độc lập, mà là mạch máu quyết định sức chống chịu và vị thế của quốc gia.

Áp lực "kép" từ kỷ nguyên công nghệ

Theo Viện Năng lượng (Bộ Công Thương), trong giai đoạn 2016-2025, sản lượng điện thương phẩm của Việt Nam tăng bình quân 7,6%/năm. Dự kiến năm 2025, con số này sẽ chạm mốc 288 tỷ kWh với công suất cực đại khoảng 54 GW.

Tuy nhiên, thách thức hiện nay không chỉ nằm ở những con số tăng trưởng cơ học. Sự bùng nổ của các ngành công nghiệp công nghệ cao, trí tuệ nhân tạo (AI), trung tâm dữ liệu và giao thông điện hóa đang đặt hệ thống điện trước áp lực chưa từng có. Những lĩnh vực "đốt điện" này không chỉ đòi hỏi nguồn cung dồi dào mà còn phải liên tục, ổn định và có chi phí cạnh tranh.

TS. Mai Duy Thiện, Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam (VCEA) nhấn mạnh, cần nhìn nhận năng lượng trong mối liên hệ chặt chẽ với tăng trưởng kinh tế. Trong bối cảnh các thị trường quốc tế ngày càng khắt khe về tiêu chuẩn môi trường và phát thải carbon, khả năng tiếp cận năng lượng sạch ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực sản xuất, thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao và khả năng hội nhập của doanh nghiệp Việt.

Cơ cấu nguồn điện của Việt Nam đang dịch chuyển mạnh. Dù nhiệt điện than vẫn chiếm trên 30%, nhưng điện mặt trời và điện gió được dự báo lần lượt đạt 19% và 7% vào năm 2025. Dẫu vậy, sự gia tăng của năng lượng tái tạo đồng thời phơi bày những điểm yếu về hạ tầng.

Thực tế cho thấy, công suất nguồn tăng chưa đồng nghĩa với hiệu quả khai thác. Điện mặt trời, điện gió phụ thuộc vào thời tiết; nút thắt hạ tầng truyền tải tại các khu vực giàu tiềm năng đang khiến một phần công suất không thể huy động, làm giảm hiệu quả sử dụng vốn đầu tư.

Để hệ thống điện linh hoạt, ông Nguyễn Văn Thiện, Phó Tổng giám đốc CTCP Công nghiệp GG (GG Power) cho rằng, hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) là mảnh ghép mang tính quyết định. BESS giúp tích trữ điện khi năng lượng tái tạo phát cao và cung cấp trở lại lúc cao điểm, giảm áp lực lên lưới. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất hiện nay là vốn đầu tư cao, thiếu cơ chế thanh toán dịch vụ lưu trữ và tiêu chuẩn kỹ thuật đồng bộ.

"Hiệu quả của lưu trữ năng lượng phải được đánh giá bằng giá trị kinh tế thực tế, thay vì chỉ dựa vào công suất lắp đặt", ông Thiện lưu ý. Các kịch bản đến 2030 cho thấy, nếu thiếu đi sự đồng bộ về truyền tải và lưu trữ, việc gia tăng quy mô hàng chục ngàn MW điện mặt trời và điện gió sẽ không mang lại hiệu quả kinh tế tương xứng.

Lựa chọn công nghệ và sức chống chịu của nền kinh tế

Bên cạnh hạ tầng, lựa chọn và làm chủ công nghệ đóng vai trò then chốt trong dài hạn. PGS. Phạm Hoàng Lương, Phó Chủ tịch VCEA đánh giá Việt Nam có lợi thế phát triển hydrogen sạch nhờ tiềm năng năng lượng tái tạo và vị trí địa lý. Tuy nhiên, chi phí hydrogen xanh hiện cao gấp 2,5 - 4,5 lần hydrogen xám. Do đó, thay vì đầu tư dàn trải, cần ưu tiên hình thành các cụm sản xuất - tiêu thụ gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp để tối ưu chi phí và hạ tầng hiện có. Ông cũng cảnh báo quy hoạch cần linh hoạt, tránh rót vốn theo trào lưu mà thiếu đánh giá rủi ro khi công nghệ thay đổi từng ngày.

Ở góc nhìn khác, ông Trần Chí Thành (Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam) cho biết điện hạt nhân đang được thế giới quan tâm trở lại nhằm phục vụ các trung tâm dữ liệu và AI. Việt Nam cần xem xét triển khai lại các dự án điện hạt nhân Ninh Thuận song song với việc nghiên cứu công nghệ lò phản ứng mô đun nhỏ (SMR), trong đó ưu tiên hàng đầu là đào tạo nhân lực và kiểm chứng an toàn.

Dưới góc độ vĩ mô, TS. Võ Trí Thành, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) khẳng định, năng lượng, vốn và dữ liệu là ba yếu tố trọng yếu của quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Bảo đảm an ninh năng lượng phải đi liền với năng lực tự chủ.

Sự dịch chuyển này đang tạo ra mệnh lệnh đổi mới cho các doanh nghiệp. Việc điện hóa dây chuyền, ứng dụng AI quản lý năng lượng thông minh và sử dụng thiết bị hiệu suất cao không chỉ giúp kiểm soát chi phí vận hành mà còn xanh hóa dấu chân carbon của sản phẩm.

Năng lượng sạch không còn là gánh nặng chi phí hay mục tiêu đối phó. Nếu tháo gỡ được các điểm nghẽn về hạ tầng lưu trữ, cơ chế và làm chủ công nghệ, Việt Nam hoàn toàn có thể biến năng lượng xanh thành bệ phóng, định vị lại lợi thế cạnh tranh của nền kinh tế trong kỷ nguyên mới.