Phòng vệ thương mại gia tăng, doanh nghiệp tính lại bài toán xuất khẩu

Thị phần lớn, áp lực phòng vệ thương mại chưa giảm

Trong hoạt động xuất khẩu, tăng trưởng doanh thu và mở rộng thị phần thường được xem là những tín hiệu tích cực. Tuy nhiên, khi các thị trường nhập khẩu tăng cường sử dụng công cụ phòng vệ thương mại, lợi thế cạnh tranh cũng có thể đi kèm với những rủi ro mới. Ngay cả khi kim ngạch giảm, doanh nghiệp vẫn cần theo dõi sát diễn biến thương mại và chính sách của nước nhập khẩu để chủ động bảo vệ thị trường.

Ảnh minh họa

Danh sách cảnh báo được Cục Phòng vệ thương mại công bố ngày 23/10/2026 cho thấy nhiều sản phẩm gỗ, thép, hóa chất, nhựa, hàng dệt và sản phẩm chế tạo của Việt Nam cần tiếp tục được theo dõi. Đáng chú ý, một số mặt hàng dù xuất khẩu giảm so với cùng kỳ nhưng vẫn chiếm thị phần lớn tại thị trường nhập khẩu.

Theo Cục Phòng vệ thương mại, trong bảy tháng năm 2026, xuất khẩu ghế bọc đệm có khung bằng gỗ của Việt Nam sang Mỹ đạt 1,86 tỷ USD, giảm 6,7% so với cùng kỳ. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn chiếm 61,6% tổng kim ngạch nhập khẩu sản phẩm cùng loại của Mỹ, tiếp tục giữ vị trí nhà cung cấp lớn nhất.

Tương tự, kim ngạch xuất khẩu đồ nội thất phòng ngủ bằng gỗ sang Mỹ đạt 892,9 triệu USD, giảm 21,1%, nhưng thị phần vẫn ở mức 56,7%. Đây là những mặt hàng được cơ quan quản lý lưu ý theo dõi do có vị thế cạnh tranh đáng kể tại thị trường Mỹ.

Ở nhóm thép, xuất khẩu thép mạ hợp kim nhôm kẽm sang Thái Lan trong bảy tháng đạt 11,7 triệu USD, tăng 28,2% và chiếm 30% tổng kim ngạch nhập khẩu sản phẩm cùng loại của thị trường này.

Những số liệu trên cho thấy, mức tăng hoặc giảm kim ngạch chưa phản ánh đầy đủ nguy cơ phòng vệ thương mại. Một sản phẩm có thể giảm doanh số nhưng vẫn giữ thị phần cao, trong khi sự thay đổi nguồn cung giữa các quốc gia có thể khiến ngành sản xuất tại nước nhập khẩu quan tâm hơn đến hàng hóa nhập khẩu.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ danh sách cảnh báo nguy cơ với quyết định khởi xướng điều tra. Thị phần lớn không đồng nghĩa doanh nghiệp vi phạm hoặc chắc chắn bị áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại. Việc điều tra và áp dụng các biện pháp cụ thể phải căn cứ vào những điều kiện pháp lý tương ứng.

Đối với doanh nghiệp, điều đáng quan tâm là tác động kinh tế có thể phát sinh khi rủi ro chuyển thành vụ việc thực tế. Một cuộc điều tra có thể khiến doanh nghiệp phải dành thêm nguồn lực cho tư vấn pháp lý, dịch thuật, chuẩn bị dữ liệu và giải trình với cơ quan chức năng. Những khoản chi này làm tăng chi phí hoạt động, nhất là khi doanh nghiệp đang chịu sức ép cạnh tranh về giá.

Tại Diễn đàn Phòng vệ thương mại 2026, ông Lê Sỹ Giảng, Giám đốc Công ty TNHH GH Consults, phân tích rằng tình trạng dư thừa công suất cùng cạnh tranh giá ngày càng gay gắt khiến các sản phẩm công nghiệp cơ bản như kim loại, hóa chất, nhựa và vật liệu xây dựng chiếm tỷ trọng lớn trong các vụ việc phòng vệ thương mại. Các biện pháp chống lẩn tránh và xử lý gian lận xuất xứ cũng được áp dụng ngày càng rộng rãi với hình thức đa dạng.

Nhận định này đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải nhìn xa hơn từng hợp đồng xuất khẩu. Khi đơn hàng bất ngờ dịch chuyển từ quốc gia khác sang Việt Nam, doanh nghiệp cần tìm hiểu nguyên nhân, đánh giá khả năng đáp ứng bằng năng lực sản xuất thực tế và kiểm tra những yêu cầu liên quan đến xuất xứ hàng hóa.

Theo Bộ Công Thương, tính đến giữa tháng 9/2026, hàng hóa xuất khẩu Việt Nam đã đối mặt với 327 vụ việc điều tra PVTM từ 27 thị trường. Trong chưa đầy chín tháng đầu năm, phát sinh 27 vụ việc mới, nhiều hơn 4 vụ so với cả năm 2025.

Quy mô các vụ việc cho thấy quản trị rủi ro thương mại không còn là công việc chỉ thực hiện khi nhận được thông báo điều tra, mà cần được đưa vào kế hoạch kinh doanh thường xuyên.

Kiểm soát chi phí, bảo đảm dòng tiền để giữ thị trường

Một trong những thách thức lớn đối với doanh nghiệp xuất khẩu là duy trì hiệu quả tài chính khi yêu cầu tuân thủ thương mại ngày càng cao. Trong điều kiện cạnh tranh gay gắt, doanh nghiệp không dễ chuyển toàn bộ chi phí phát sinh sang giá bán, bởi việc tăng giá có thể ảnh hưởng đến khả năng giữ khách hàng.

Nếu phải bổ sung nhân sự, thuê tư vấn hoặc hoàn thiện hệ thống quản lý dữ liệu để phục vụ điều tra, chi phí hoạt động có thể tăng trong khi doanh thu chưa thay đổi tương ứng. Với những doanh nghiệp có biên lợi nhuận thấp, khoản chi phát sinh này có thể làm giảm hiệu quả của đơn hàng.

Áp lực còn nằm ở dòng tiền. Hoạt động xuất khẩu thường đòi hỏi doanh nghiệp ứng vốn để mua nguyên liệu, trả lương, tổ chức sản xuất và vận chuyển trước khi thu được tiền hàng. Nếu quá trình giao dịch bị kéo dài hoặc đối tác điều chỉnh tiến độ nhận hàng, thời gian thu hồi vốn có thể tăng, ảnh hưởng đến khả năng thực hiện những hợp đồng tiếp theo.

Đây là lý do năng lực quản trị phòng vệ thương mại cần gắn với quản trị tài chính. Doanh nghiệp không chỉ chuẩn bị hồ sơ pháp lý mà còn phải tính toán nguồn lực dự phòng, kiểm soát công nợ và đánh giá tác động của các tình huống bất lợi đối với dòng tiền.

Liên quan đến vấn đề này, các chuyên gia đề nghị chuyển mạnh từ ứng phó sang chủ động, từ xử lý từng vụ việc sang quản trị rủi ro. Cùng với đó là tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý, hiệp hội và doanh nghiệp; nâng cao chất lượng cảnh báo sớm, dữ liệu và năng lực sử dụng công cụ phòng vệ thương mại, qua đó củng cố năng lực sản xuất và sức cạnh tranh của doanh nghiệp.

Để cụ thể hóa định hướng này, doanh nghiệp cần tổ chức quản lý thông tin xuyên suốt từ khâu mua nguyên liệu đến sản xuất và xuất khẩu. Bộ phận kinh doanh theo dõi đơn hàng, giá bán; bộ phận thu mua quản lý nguồn nguyên liệu; kế toán tập hợp chi phí; trong khi nhà máy lưu giữ dữ liệu về quy trình sản xuất.

Sự thống nhất giữa các bộ phận có ý nghĩa quan trọng. Khi phát sinh yêu cầu giải trình, dữ liệu đầy đủ và có thể đối chiếu sẽ giúp doanh nghiệp giảm thời gian chuẩn bị, hạn chế chi phí bổ sung và nâng cao khả năng phối hợp với cơ quan điều tra.

Trong danh sách cảnh báo, Cục Phòng vệ thương mại khuyến nghị doanh nghiệp xuất khẩu ghế bọc đệm có khung bằng gỗ kiểm soát xuất xứ nguyên liệu, bảo đảm truy xuất nguồn gốc, minh bạch giá bán và chi phí sản xuất, đồng thời lưu giữ đầy đủ hồ sơ. Với đồ nội thất phòng ngủ, doanh nghiệp cần rà soát nguồn cung và lưu hồ sơ theo từng công đoạn để chứng minh xuất xứ hàng hóa.

Những yêu cầu này không chỉ phục vụ việc giải trình khi cần thiết mà còn giúp doanh nghiệp quản lý hiệu quả hơn hoạt động sản xuất. Khi dữ liệu nguyên liệu, định mức và chi phí được cập nhật thường xuyên, doanh nghiệp có thêm cơ sở để kiểm soát giá thành, đánh giá hiệu quả từng đơn hàng và chủ động đàm phán với đối tác.

Ông Chu Thắng Trung, Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại, đề xuất chủ động quản trị rủi ro thông qua tăng cường cảnh báo sớm, chuẩn hóa dữ liệu, nâng cao năng lực hiệp hội và doanh nghiệp, đồng thời đẩy mạnh phối hợp thực thi. Những giải pháp này cần gắn với chính sách phát triển công nghiệp và củng cố năng lực sản xuất.

Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, yêu cầu chuẩn hóa dữ liệu có thể tạo thêm áp lực về nhân lực và chi phí. Tuy nhiên, nếu chỉ chuẩn bị khi vụ việc đã phát sinh, doanh nghiệp có nguy cơ phải huy động nguồn lực lớn trong thời gian ngắn, ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất thường xuyên.

Vai trò của các hiệp hội ngành hàng vì vậy cần được phát huy trong việc cung cấp thông tin cảnh báo, kết nối tư vấn và hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận quy định của thị trường nhập khẩu. Dù vậy, hồ sơ nguyên liệu, chi phí và quá trình sản xuất vẫn phải được từng doanh nghiệp chủ động xây dựng, lưu giữ.

Về dài hạn, doanh nghiệp cũng cần hạn chế phụ thuộc quá lớn vào một thị trường hoặc một nhóm khách hàng. Việc đa dạng hóa thị trường, nâng cao chất lượng sản phẩm và củng cố năng lực sản xuất có thể giúp doanh nghiệp linh hoạt hơn khi chính sách thương mại thay đổi.

Giữ đơn hàng xuất khẩu trong bối cảnh rủi ro phòng vệ thương mại gia tăng không chỉ phụ thuộc vào giá bán cạnh tranh. Khả năng chứng minh xuất xứ, minh bạch chi phí, bảo đảm dòng tiền và thực hiện đúng cam kết với khách hàng đang trở thành những điều kiện quan trọng để duy trì quan hệ thương mại lâu dài. Chủ động quản trị rủi ro từ sớm sẽ giúp doanh nghiệp có nền tảng vững chắc hơn để bảo vệ thị trường và phát triển xuất khẩu bền vững.