Chuyển hóa lợi thế thành động lực của kinh tế cửa khẩu

Cần có cơ chế giúp địa phương chủ động chuẩn bị quỹ đất, đáp ứng kịp thời cơ hội đầu tư phát triển kinh tế xuất khẩu

Chuẩn hóa cơ chế lựa chọn và hỗ trợ nhà đầu tư

Từ đầu năm đến nay, hoạt động xuất nhập khẩu ở nhiều địa bàn ghi nhận mức tăng trưởng nhẹ, cơ cấu hàng hóa có sự chuyển dịch đáng chú ý. Đơn cử, tại Cao Bằng, nơi có lợi thế đường biên giới dài hơn 333 km, tiếp giáp với Quảng Tây (Trung Quốc), từ đầu năm đến nay, tổng kim ngạch đạt 1.356 triệu USD, tăng 4% so với cùng kỳ năm 2025, bằng 77% kế hoạch. Trong đó, Cửa khẩu Quốc tế Tà Lùng đạt 888 triệu USD, chiếm khoảng 65% tổng kim ngạch; Cửa khẩu Quốc tế Trà Lĩnh đạt 461 triệu USD, chiếm 34%; Cửa khẩu Sóc Giang đạt hơn 7 triệu USD.

Chia sẻ tại Nghị trường Quốc hội vừa qua, đại biểu Quốc hội Đoàn Thị Lê An (Cao Bằng) cho biết, với các cửa khẩu quốc tế Tà Lùng, Trà Lĩnh và việc đầu tư tuyến cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh, Cao Bằng đang có cơ hội tăng cường kết nối giao thương với Trung Quốc và khu vực ASEAN. Tuy nhiên, địa hình chia cắt, quỹ đất bằng hạn chế, chi phí hạ tầng cao, cùng những vướng mắc trong chuẩn bị đất đai và thủ tục đầu tư đang ảnh hưởng đến khả năng chuyển hóa lợi thế thành động lực phát triển. Vì vậy, cần có cơ chế giúp địa phương chủ động chuẩn bị quỹ đất, đáp ứng kịp thời cơ hội đầu tư.

Đại biểu dẫn chứng, Điều 79 Luật Đất đai năm 2024 quy định các trường hợp Nhà nước thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng. Việc thực hiện phải bảo đảm căn cứ, điều kiện pháp luật quy định và quyền lợi hợp pháp của người dân. Tại Cao Bằng, những khu vực thuận lợi cho phát triển logistics, kho bãi, thương mại thường đan xen đất nông nghiệp, đất lâm nghiệp và đất ở. Theo tổng hợp của địa phương, thời gian chuẩn bị đối với một số dự án có thể kéo dài từ 1,5 đến 2 năm, trong khi nhà đầu tư cần mặt bằng sẵn sàng để triển khai. Vì vậy, cần có cơ chế giúp địa phương chủ động chuẩn bị quỹ đất, đáp ứng kịp thời cơ hội đầu tư.

Đại biểu kiến nghị Chính phủ rà soát các quy định hiện hành, nghiên cứu trình Quốc hội cơ chế thí điểm tạo lập quỹ đất sạch tại một số khu chức năng ưu tiên trong khu kinh tế cửa khẩu, trên cơ sở quy hoạch phân khu tỷ lệ 1/2.000 đã được phê duyệt, với ba điều kiện: giới hạn rõ phạm vi áp dụng, ưu tiên hạ tầng logistics, kho bãi và công trình có vai trò quan trọng; xác định cụ thể căn cứ phục vụ lợi ích quốc gia, công cộng; có danh mục dự án, phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và nguồn vốn thực hiện; công khai tiến độ khai thác quỹ đất, giám sát việc sử dụng sau thu hồi và xác định trách nhiệm khi chậm triển khai, gây lãng phí.

Về cơ chế lựa chọn nhà đầu tư thực hiện dự án trong khu kinh tế cửa khẩu, đại biểu Quốc hội Đoàn Thị Lê An nêu thực tế các khu kinh tế cửa khẩu miền núi rất cần doanh nghiệp có tiềm lực tài chính, kinh nghiệm và khả năng tổ chức chuỗi dịch vụ. Tuy nhiên, chi phí đầu tư cao và thời gian thực hiện thủ tục kéo dài đang làm giảm sức hấp dẫn. Điều 23 và Điều 28 Luật Đầu tư năm 2025 đã quy định các hình thức lựa chọn nhà đầu tư và thủ tục đầu tư đặc biệt trong phạm vi áp dụng. Do vậy, cần rà soát, vận dụng đầy đủ những cơ chế này, đồng thời xác định rõ nội dung cần chính sách bổ sung; nghiên cứu cơ chế lựa chọn nhà đầu tư chiến lược đối với một số dự án hạ tầng logistics, kho bãi, thương mại có tác động lan tỏa lớn, tuy nhiên, không nên miễn đấu giá, đấu thầu chỉ dựa trên vốn đăng ký từ 500 tỷ đồng, vì vốn đăng ký chưa đủ chứng minh năng lực thực hiện và hiệu quả dự án.

Đại biểu Đoàn Thị Lê An cho rằng, cơ chế đặc thù cần bảo đảm ba nguyên tắc: Xác định rõ danh mục, tiêu chí dự án ưu tiên; đánh giá năng lực tài chính, kinh nghiệm, tiến độ giải ngân, khả năng kết nối nguồn hàng, tạo việc làm và đóng góp cho địa phương; công khai việc lựa chọn, giám sát cam kết và xử lý vi phạm; có nhiều nhà đầu tư đáp ứng yêu cầu thì phải lựa chọn cạnh tranh phù hợp. Những ngoại lệ cần áp dụng khác luật hiện hành phải trình Quốc hội xem xét, quy định rõ điều kiện, nghĩa vụ tài chính đất đai và trách nhiệm giải trình. Trước thực tế đó, đề nghị Chính phủ liên thông thủ tục đầu tư, đất đai, xây dựng; xác định rõ đầu mối, thời hạn giải quyết để rút ngắn thời gian triển khai dự án. Vì vậy, Chính phủ cần sớm chỉ đạo tháo gỡ ngay vướng mắc thuộc thẩm quyền về tạo quỹ đất, thủ tục đầu tư và phát triển logistics cửa khẩu. Đồng thời, mong muốn Quốc hội xem xét cơ chế phù hợp với đặc thù miền núi, biên giới; nội dung cần khác luật hiện hành có thể thí điểm có thời hạn, có tiêu chí, giám sát và tổng kết.

Liên kết hành lang giao thông và hạ tầng số

Không dừng lại ở ranh giới của từng địa phương, sức bật của kinh tế cửa khẩu chỉ thực sự phát huy tối đa khi được đặt trong chuỗi liên kết vùng và hệ thống vận tải đa phương thức hoàn chỉnh. Đại biểu Quốc hội Nguyễn Đăng Ân (Lạng Sơn) nhấn mạnh, nhiệm vụ trọng tâm năm 2027 là tiếp tục đầu tư hạ tầng, phát huy hiệu quả kết nối và khai thác sau đầu tư. Bởi hạ tầng cửa khẩu phát triển sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho lưu thông hàng hóa, nhưng thực sự trở thành động lực tăng trưởng cần phải gắn với các trung tâm logistics, công nghiệp chế biến, dịch vụ thương mại và các vùng sản xuất.

Đặt bài toán biên mậu trong bức tranh tổng thể của dòng chảy thương mại quốc gia, đại biểu nhấn mạnh tính tất yếu của việc bắt tay liên vùng giữa các cửa ngõ giao thương. Đối với các địa phương có cửa khẩu quốc tế như Lạng Sơn, đại biểu Quốc hội Nguyễn Đăng Ân cho rằng, cần nhìn nhận kinh tế cửa khẩu trong mối liên kết với phát triển kinh tế vùng và cả nước, với các tỉnh có cửa khẩu cảng biển như Quảng Ninh, Hải Phòng và cửa khẩu đường bộ như Cao Bằng, Lào Cai... Nếu tổ chức tốt sự kết nối các cửa khẩu với trung tâm sản xuất, chế biến, tiêu thụ trong nước thì sẽ góp phần giảm chi phí logistics, nâng cao giá trị hàng hóa, mở rộng thị trường và tạo thêm việc làm, thu nhập cho người dân.

Do vậy, Chính phủ cần tiếp tục quan tâm, chỉ đạo, thực hiện hoàn thành đồng bộ các quy hoạch, thúc đẩy nhanh đầu tư cho cửa khẩu số, cửa khẩu thông minh, tăng cường phối hợp giữa các bộ ngành và các tỉnh có cửa khẩu trong đầu tư quản lý, khai thác hạ tầng giao thông, logistics, chú trọng thu hút đầu tư vào sản xuất. Đây chính là nền tảng cốt lõi để kinh tế cửa khẩu vượt thoát khỏi vai trò điểm trung chuyển đơn thuần, trở thành động lực lan tỏa thúc đẩy kinh tế - xã hội toàn vùng biên cương phát triển nhanh và bền vững.