Cà phê Việt: 70% sản lượng còn thiếu dữ liệu truy xuất

Vừa qua, tại Đắk Lắk, CARE Quốc tế tại Việt Nam cùng chính quyền địa phương và các đối tác khởi động dự án SustainCoffee - Cà phê bền vững, nâng tầm trách nhiệm tại Việt Nam.

Dự án do Liên minh châu Âu (EU) tài trợ trong khuôn khổ sáng kiến Global Gateway, triển khai từ tháng 12/2025 đến tháng 5/2029 tại Đắk Lắk và Sơn La. SustainCoffee đặt mục tiêu hỗ trợ trực tiếp hơn 400 doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa, hợp tác xã trong chuỗi giá trị cà phê, dự kiến mang lại lợi ích gián tiếp cho khoảng 1,4 triệu nông dân và người lao động.

Ông Nguyễn Thiên Văn - Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk

Việt Nam là một trong những quốc gia sản xuất, xuất khẩu cà phê hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, ngành hàng đang đối mặt với áp lực ngày càng lớn từ các yêu cầu về phát triển bền vững, minh bạch chuỗi cung ứng và kinh doanh có trách nhiệm.

Kết quả nghiên cứu rà soát dữ liệu ban đầu do Công ty Tư vấn Quản lý MCG thực hiện trong khuôn khổ dự án cho thấy những khoảng trống đáng kể trong quá trình chuyển đổi của ngành cà phê.

Trong niên vụ 2025-2026, Liên minh châu Âu chiếm 38% tổng lượng cà phê xuất khẩu của Việt Nam. Đây là thị trường quan trọng, nhưng cũng đặt ra những yêu cầu ngày càng chặt chẽ đối với sản phẩm nhập khẩu.

Đáng chú ý, nghiên cứu ước tính năm 2025 chỉ khoảng 30% sản lượng cà phê Việt Nam thuộc các chuỗi cung ứng có chứng nhận hoặc truy xuất nguồn gốc kèm dữ liệu định vị địa lý. Khoảng 70% sản lượng còn lại vẫn lưu thông qua các kênh truyền thống, thường phụ thuộc vào hồ sơ, chứng từ giấy.

Các yêu cầu mới, trong đó có Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR), nhấn mạnh sự cần thiết của hệ thống truy xuất nguồn gốc đáng tin cậy, dữ liệu định vị địa lý và bằng chứng chứng minh tính hợp pháp của hoạt động sản xuất.

Khoảng cách về năng lực truy xuất khiến doanh nghiệp và người sản xuất phải đối mặt với bài toán vừa duy trì thị trường xuất khẩu, vừa đầu tư để đáp ứng các tiêu chuẩn mới.

Không chỉ thiếu dữ liệu truy xuất, năng lực quản trị doanh nghiệp cũng là một điểm nghẽn. Khảo sát các hợp tác xã và doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa cho thấy 84% đã áp dụng các biện pháp phát triển bền vững về môi trường và xã hội, nhưng chỉ 44% thực hiện quản trị doanh nghiệp một cách chính thức.

Không doanh nghiệp nào trong mẫu khảo sát công bố báo cáo phát triển bền vững và chỉ 1% từng tiếp cận nguồn tín dụng xanh.

Những con số này cho thấy thực hành sản xuất bền vững tại nông hộ chưa đồng nghĩa với việc doanh nghiệp có đầy đủ hệ thống quản trị, hồ sơ minh chứng và nguồn lực tài chính để đáp ứng yêu cầu thị trường.

Chuyển đổi xanh cần gắn với quyền lợi người lao động

Khả năng tiếp cận công nghệ giữa các vùng sản xuất cũng còn chênh lệch. Năm 2024, tỷ lệ nông hộ nhỏ được khảo sát có nhận thức về các yêu cầu EUDR đạt 29,8% tại Tây Nguyên, trong khi khu vực Tây Bắc là 19,2%.

Ông Gonzalo Serrano de la Rosa, Phó Trưởng ban Hợp tác, Phái đoàn Liên minh châu Âu tại Việt Nam phát biểu

Dù điện thoại thông minh đã được sử dụng rộng rãi, chỉ 2% số hộ được khảo sát cho biết có sử dụng thiết bị này để lập bản đồ định vị địa lý thửa đất canh tác.

Bên cạnh yêu cầu về môi trường và quản trị, phát triển bền vững xã hội cũng là vấn đề cần quan tâm. Các nghiên cứu ngành được trích dẫn trong báo cáo cho thấy 93% người lao động ngành cà phê được khảo sát có bảo hiểm y tế, nhưng chỉ 24% có bảo hiểm xã hội. Có 25,9% lao động làm thuê trong sản xuất nông nghiệp nhận mức thu nhập thấp hơn lương tối thiểu vùng.

Phụ nữ được ước tính đóng góp khoảng 60-70% lao động tại các nông hộ cà phê ở khu vực cao nguyên. Vì vậy, quá trình chuyển đổi cần bảo đảm tính bao trùm, quan tâm đến quyền lợi của nông hộ nhỏ, phụ nữ và người lao động.

Ông Gonzalo Serrano de la Rosa, Phó Trưởng ban Hợp tác, Phái đoàn Liên minh châu Âu tại Việt Nam, nhấn mạnh thương mại bền vững không chỉ tạo cơ hội phát triển lâu dài cho doanh nghiệp và cộng đồng mà còn phải bảo vệ môi trường, tôn trọng quyền con người.

Thông qua SustainCoffee, EU hỗ trợ doanh nghiệp và nhà sản xuất cà phê Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh, tăng cường minh bạch và tham gia hiệu quả hơn vào các chuỗi giá trị toàn cầu có trách nhiệm.

Ông Nguyễn Thiên Văn, Ủy viên Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk, cho biết cà phê là ngành kinh tế quan trọng của địa phương, gắn liền với sinh kế của hàng nghìn hộ nông dân.

Theo ông Văn, thúc đẩy sản xuất bền vững và thực hành kinh doanh có trách nhiệm là ưu tiên trong bối cảnh ngành cà phê thích ứng với những yêu cầu mới của thị trường quốc tế. Dự án tạo cơ hội kết nối doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân với kiến thức, nguồn lực và các quan hệ đối tác thiết thực.

SustainCoffee sẽ tập trung nâng cao năng lực thực hành ESG (môi trường, xã hội và quản trị), cung cấp tư vấn, hướng dẫn kỹ thuật và hỗ trợ tài chính để doanh nghiệp triển khai các kế hoạch cải thiện cụ thể.

Dự án cũng xây dựng ba bộ công cụ tự đánh giá phù hợp với từng nhóm đối tượng, hỗ trợ doanh nghiệp và hợp tác xã cải thiện quản trị, xây dựng hồ sơ và báo cáo ESG. Các hiệp hội doanh nghiệp địa phương, trong đó có Hiệp hội Cà phê Buôn Ma Thuột, sẽ được phối hợp nâng cao năng lực tư vấn ESG và hỗ trợ truy xuất nguồn gốc.

Bà Lê Kim Dung, Trưởng văn phòng đại diện CARE Quốc tế tại Việt Nam phát biểu

Bà Lê Kim Dung, Trưởng văn phòng đại diện CARE Quốc tế tại Việt Nam, cho biết nhiều doanh nghiệp nhỏ và hợp tác xã đã chủ động cải thiện hoạt động sản xuất, kinh doanh nhưng còn thiếu công cụ, nguồn lực và sự hỗ trợ cần thiết để chứng minh những tiến bộ đã đạt được.

“SustainCoffee được thiết kế để thu hẹp khoảng trống này, chuyển hóa các yêu cầu ESG thành những giải pháp thiết thực, đồng thời bảo đảm rằng nông hộ nhỏ, phụ nữ và người lao động không bị bỏ lại phía sau”, bà Dung chia sẻ.

Ông Trần Hồng Nhật, Phó Giám đốc Trung tâm Phát triển Cộng đồng (CDC), cho biết nhiều hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ tại Đắk Lắk đã thực hiện các hoạt động phát triển bền vững trong công việc hằng ngày. Tuy nhiên, việc chuyển những thực hành này thành kết quả có thể đo lường và đáp ứng yêu cầu thị trường vẫn là thách thức.

Thông qua dự án, CDC sẽ làm việc trực tiếp với doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân để xác định những cải tiến thiết thực, nâng cao năng lực quản lý thực hành ESG.

Theo ông Nhật, phát triển bền vững cần vượt ra ngoài yêu cầu tuân thủ, trở thành cơ hội để doanh nghiệp và cộng đồng sản xuất cà phê nâng cao năng lực cạnh tranh, khả năng thích ứng và kết nối với thị trường toàn cầu.

SustainCoffee hướng tới kết nối các yêu cầu phát triển bền vững quốc tế với thực tiễn sản xuất tại địa phương, góp phần nâng cao tính minh bạch, năng lực