Khai mở tiềm năng cây trồng công nghệ sinh học

Quang cảnh hội thảo

Công nghệ sinh học mở rộng dư địa tăng năng suất

Chiều ngày 10/11, tại Hà Nội, Vụ Khoa học và Công nghệ phối hợp với Báo Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội thảo “Cây trồng công nghệ sinh học - Xu hướng ứng dụng trên toàn cầu và định hướng phát triển tại Việt Nam”.

Phát biểu khai mạc, TS. Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, công nghệ sinh học và chỉnh sửa gen đang đạt nhiều thành tựu quan trọng, góp phần tạo ra sản phẩm nông nghiệp có chất lượng cao, năng suất tốt và khả năng thích ứng với điều kiện sản xuất ngày càng khắc nghiệt.

Theo ông Long, năm 2024, diện tích canh tác cây trồng ứng dụng công nghệ sinh học toàn cầu đạt khoảng 287 triệu ha. Trong bối cảnh nông nghiệp đối mặt với biến đổi khí hậu, dịch bệnh, suy giảm tài nguyên và yêu cầu phát triển bền vững, nghiên cứu, làm chủ và ứng dụng công nghệ tiên tiến đã trở thành yêu cầu cấp thiết.

Thực tế quốc tế cho thấy cây trồng biến đổi gen (BĐG) đang được ứng dụng với quy mô lớn tại nhiều khu vực. TS. Rhodora Romero-Aldemita, Giám đốc điều hành Tổ chức Quốc tế về tiếp thu các ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp (ISAAA), cho biết Mỹ Latinh hiện có diện tích sản xuất cây trồng BĐG lớn nhất thế giới, đạt 102,2 triệu ha, vượt Bắc Mỹ với 91,7 triệu ha.

Châu Á và châu Đại Dương có 20,809 triệu ha cây trồng BĐG, trong khi diện tích tại châu Phi đạt 3,97 triệu ha. Đáng chú ý, châu Phi đang nổi lên như khu vực có tiềm năng tăng trưởng khi ngày càng nhiều quốc gia cấp phép canh tác cây trồng biến đổi gen. Xét theo từng quốc gia, Hoa Kỳ dẫn đầu với hơn 79,9 triệu ha, Brazil đứng thứ hai với 68,5 triệu ha và Argentina đạt 25,7 triệu ha.

Cùng với mở rộng diện tích, cây trồng công nghệ sinh học còn đóng góp tích cực, rõ nét về năng suất, hiệu quả kinh tế và môi trường. Dẫn Báo cáo đánh giá lần thứ 16 về tác động của cây trồng công nghệ sinh học/biến đổi gen (CNSH/BĐG) trên toàn cầu, TS. Graham Brookes, Viện PG Economics, nhận định sau gần ba thập kỷ ứng dụng rộng rãi, các bằng chứng khoa học khẳng định cây trồng CNSH/BĐG là giải pháp công nghệ quan trọng, tích cực và bền vững đối với mục tiêu bảo đảm an ninh lương thực toàn cầu.

Theo TS. Graham Brookes, công nghệ kháng sâu (IR) và chống chịu thuốc trừ cỏ (HT) trên ngô, bông, đậu tương và cải dầu đã tạo bước đột phá về sản lượng. Lũy kế đến năm 2024, những công nghệ này bổ sung tới 1.345 triệu tấn lương thực, thức ăn chăn nuôi và xơ sợi. Một lợi ích khác là tiết kiệm tài nguyên đất. Nếu không có phần năng suất tăng thêm từ cây trồng CNSH, thế giới sẽ phải mở rộng thêm 25,5 triệu ha đất canh tác thông thường vào năm 2024, tương đương tổng quỹ đất nông nghiệp của Philippines và Việt Nam.

Hoàn thiện thể chế, mở đường cho giống cây trồng thế hệ mới

Tại Việt Nam, ngô là một trong những cây trồng ghi nhận rõ nét hiệu quả ứng dụng công nghệ biến đổi gen. Theo TS. Phùng Danh Huân, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, sau 10 năm triển khai, tỷ lệ diện tích gieo trồng ngô biến đổi gen tăng từ 1,1% năm 2015 lên khoảng 50% năm 2025, tương đương mức tăng gấp 45 lần.

Cây trồng công nghệ sinh học được kỳ vọng tạo động lực mới cho nông nghiệp xanh, hiệu quả ảnh: minh họa

Đến tháng 8/2026, Việt Nam đã công nhận lưu hành 31 giống ngô biến đổi gen. Trong đó, các giống mang tổ hợp gen vừa kháng sâu, vừa chịu thuốc trừ cỏ chiếm hơn 80% diện tích ngô biến đổi gen. Cùng với đó, 64 sự kiện biến đổi gen đã được phê duyệt sử dụng làm thực phẩm và thức ăn chăn nuôi, tạo cơ sở pháp lý cho việc sử dụng nguyên liệu nông sản công nghệ sinh học nhập khẩu.

Theo TS. Phùng Danh Huân, hiệu quả kinh tế và lợi ích môi trường là những yếu tố quan trọng thúc đẩy nông dân tiếp nhận công nghệ mới. Giai đoạn 2016 - 2025, năng suất ngô biến đổi gen tăng 15,2 - 30% so với giống truyền thống, mang lại lợi nhuận bổ sung khoảng 4,34 - 7,34 triệu đồng/ha. Tổng lợi ích kinh tế lũy kế ước đạt 319,4 - 540,5 triệu USD.

Việc ứng dụng ngô biến đổi gen còn mang lại lợi ích môi trường. Trong 10 năm, công nghệ này giúp giảm khoảng 134.760 kg thuốc trừ cỏ và 62.075 kg thuốc trừ sâu. Đồng thời, giống ngô có khả năng kháng sâu góp phần giảm nguy cơ nhiễm độc tố aflatoxin trên hạt ngô, tiết kiệm công lao động và hạn chế tác động bất lợi đến môi trường sản xuất.

Từ thực tiễn đó, Việt Nam cần tiếp tục phát huy kết quả đã đạt được, đồng thời mở rộng nghiên cứu, ứng dụng công nghệ sinh học thế hệ mới, nhất là công nghệ chỉnh sửa gen.

ThS. Tạ Thị Kiều Anh, Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học cho biết. Việt Nam đang từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý nhằm thúc đẩy ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp, đồng thời bảo đảm an toàn sinh học, an toàn thực phẩm và bảo vệ môi trường. Đặc biệt, tiến bộ trong chỉnh sửa gen mở ra cơ hội phát triển giống cây trồng có tính trạng ưu việt, đáp ứng yêu cầu sản xuất bền vững.

Một bước tiến đáng chú ý là từ năm 2026, Việt Nam đã thiết lập cơ chế quản lý riêng đối với cây trồng chỉnh sửa gen, phân biệt với cây trồng biến đổi gen. Cơ sở pháp lý quan trọng là Luật số 146/2025/QH15 và Nghị định số 43/2026/NĐ-CP, sửa đổi, bổ sung Nghị định số 69/2010/NĐ-CP về an toàn sinh học.

Tuy nhiên, để chính sách phát huy hiệu quả, các quy định cần tiếp tục được cụ thể hóa, bảo đảm minh bạch và khả thi trong thực tiễn. Quy trình đánh giá, tiêu chí nhận diện và trách nhiệm của các bên cần rõ ràng, vừa tạo thuận lợi cho nghiên cứu, sản xuất, vừa bảo đảm kiểm soát rủi ro đối với sức khỏe con người và môi trường.

Đề cập định hướng thời gian tới, TS. Phùng Danh Huân cho rằng, Việt Nam cần tập trung xây dựng hành lang pháp lý đối với cây trồng chỉnh sửa gen không chứa ADN ngoại lai, hướng tới giảm 50 - 70% chi phí và thời gian đưa giống mới ra thị trường. Đồng thời, cần ưu tiên nghiên cứu giống cây trồng có khả năng chống chịu sâu bệnh, thích ứng với biến đổi khí hậu và nâng cao chất lượng dinh dưỡng.

Cùng với hoàn thiện quy định, mở rộng hợp tác công - tư và tăng cường truyền thông dựa trên bằng chứng khoa học là những yếu tố quan trọng để đưa thành tựu công nghệ sinh học vào sản xuất.

Ở góc độ nghiên cứu và phát triển, TS. Nguyễn Thị Thanh Thủy, Phó chủ tịch Hội Làm vườn Việt Nam cho biết, Việt Nam đã có tiến bộ trong nghiên cứu công nghệ sinh học nhờ sự tham gia tích cực của đội ngũ nhà khoa học. Tuy nhiên, để thương mại hóa kết quả nghiên cứu, lĩnh vực này cần thêm hỗ trợ từ Chính phủ và quy định pháp lý thuận lợi.

Đồng quan điểm, TS. Trần Xuân Định, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Thương mại Giống cây trồng Việt Nam, cho biết cộng đồng doanh nghiệp mong muốn hệ thống chính sách, pháp luật được quy định cụ thể, minh bạch và cập nhật kịp thời với tiến bộ khoa học công nghệ. Theo ông, cần tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý, hiệp hội và doanh nghiệp nhằm rút ngắn quá trình đưa giống mới vào sản xuất, bảo đảm an toàn và nâng cao hiệu quả kinh tế cho nông dân.