Sửa đổi Luật Bưu chính: Siết chặt bảo vệ dữ liệu cá nhân, hiện đại hóa phương thức quản lý

Đề nghị bổ sung nguyên tắc bảo đảm người dân vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo được tiếp cận dịch vụ bưu chính phổ cập

Bảo đảm quyền riêng tư và bí mật bưu gửi

Thảo luận tại hội trường về dự án Luật Bưu chính (sửa đổi), ĐBQH Nguyễn Thị Sửu (TP. Huế) nêu một thực tế, trong bối cảnh thương mại điện tử bùng nổ, việc người dân khi mua hàng trên sàn thương mại điện tử phải cung cấp thông tin cá nhân như: họ tên, số điện thoại, địa chỉ... để phục vụ việc giao hàng. Thông tin này được chuyển cho nhiều chủ thể tiếp nhận gồm người bán, nền tảng số, doanh nghiệp bưu chính, đơn vị trung chuyển và người giao hàng. Đây là vấn đề về quyền riêng tư và bí mật bưu gửi. Do vậy cần làm rõ ai được quyền thu thập, sử dụng, lưu giữ thông tin và ai chịu trách nhiệm nếu bị lộ lọt?. Đưa ra con số dẫn chứng, một đại biểu cho biết năm 2025, lượng bưu gửi đạt khoảng 4,2 tỷ, trung bình mỗi ngày 11,5 triệu bưu gửi. Tuy nhiên, một số người dân phản ánh, bị rò rỉ thông tin cá nhân, các đội tượng biết rõ thông tin cá nhân, số điện thoại, lượng hàng và giá trị đơn hàng, từ đó thực hiện hành vi lừa đảo nhằm chiếm đoạt tài sản.

Đồng tình với các quy định về bưu chính số, định danh và truy vết trong Dự thảo song ĐBQH Nguyễn Thị Sửu đề nghị, cần xác định rõ phạm vi dữ liệu được thu thập, tránh cách hiểu quá rộng về nội dung bưu gửi. Cụ thể, điểm a, khoản 1, Điều 37 dự thảo quy định dữ liệu bưu chính gồm thông tin về nội dung bưu gửi. Cách viết này chưa chặt chẽ, có thể là khai báo về hàng hóa nhưng cũng có thể được hiểu là nội dung bên trong thư, tài liệu hoặc bưu gửi; trong khi đó, hai loại thông tin khác nhau về mức độ liên quan đến quyền riêng tư. Khái niệm đầu vào quá rộng có thể khiến việc khai thác dữ liệu vượt quá mức cần thiết.

Việc tuân thủ pháp luật dữ liệu và nguyên tắc không thu thập quá mức cung rất quan trọng, theo ĐBQH Nguyễn Thị Sửu cần cụ thể hóa trong Luật Bưu chính vì bí mật thư bưu gửi là đặc thù của lĩnh vực, không thể áp dụng chung một quy trình xác thực phức tạp cho mọi đơn hàng bình thường. Doanh nghiệp chỉ nên thu thập thông tin trong "phạm vi tối thiểu cần thiết". Việc kiểm tra, xác thực bổ sung phải căn cứ vào mức độ rủi ro (thấp, trung bình, cao), phạm vi dịch vụ và tính chất bưu gửi. Đại biểu đề nghị giao Chính phủ quy định chi tiết các tiêu chí rủi ro này.

Bên cạnh đó, ĐBQH Nguyễn Thị Sửu cho rằng, cần phân biệt thu thập thông tin cơ bản với xác thực định danh tăng cường theo mức độ rủi ro. Nếu kiểm soát theo rủi ro, khoản 1 cũng cần nêu nguyên tắc thu thập thông tin cần thiết tương xứng, tránh cách hiểu "mọi bưu gửi phải cung cấp và lưu trữ thông tin như nhau". Mặt khác, phụ lục giải trình đề cập ba mức độ rủi ro gồm: thấp, trung bình và cao, không xác thực giống nhau với mọi bưu gửi. Đại biểu cho rằng, nguyên tắc này cần được quy định ngay trong dự thảo luật.

Ngoài ra, quy định chặt chẽ thời hạn lưu trữ và xóa dữ liệu. Đại biểu cảnh báo tình trạng giao dịch đã hoàn tất, không còn tranh chấp nhưng thông tin cá nhân vẫn bị lưu trữ quá lâu, dẫn đến nguy cơ truy cập trái phép. Do đó, khi hết thời hạn hoặc hết mục đích xử lý, doanh nghiệp phải xóa, hủy, ẩn danh dữ liệu (trừ trường hợp phải giữ để giải quyết khiếu nại, điều tra). Đồng thời, các cơ quan nhà nước khi yêu cầu cung cấp dữ liệu phải nêu rõ căn cứ pháp lý, sử dụng đúng mục đích và chịu trách nhiệm về an toàn dữ liệu.

Hình thành phương thức quản lý hiện đại

Cũng góp ý về nội dung dữ liệu bưu chính, ĐBQH Nguyễn Minh Sơn (Đồng Tháp) cho rằng, Điều 39 dự thảo chủ yếu quy định doanh nghiệp kết nối cung cấp dữ liệu theo yêu cầu và phương thức của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Quy định như vậy vẫn chưa đủ hình thành một phương thức quản lý hiện đại.

Do đó, đại biểu đề nghị ban soạn thảo cần quy định rõ hơn trách nhiệm cập nhật, kết nối, chia sẻ dữ liệu, định kỳ hoặc theo thời gian thực đối với những dữ liệu cần thiết. Xác định rõ nhóm dữ liệu, tiêu chuẩn kết nối, trách nhiệm của cơ quan tiếp nhận và khai thác dữ liệu, đồng thời bảo đảm bí mật kinh doanh và dữ liệu cá nhân.

Về bưu chính xanh, đại biểu Nguyễn Minh Sơn đề nghị, nghiên cứu bổ sung một khoản tại Điều 4 hoặc giao Chính phủ quy định chi tiết về chính sách phát triển bưu chính xanh. Theo đó, cần làm rõ các nhóm giải pháp giảm phát thải trong vận chuyển, chia chọn, giao nhận và đóng gói bưu gửi; chính sách khuyến khích, ưu đãi đầu tư công nghệ, phương tiện và hạ tầng xanh trong hoạt động bưu chính.

Ngoài ra, ĐBQH Nguyễn Trung Kiên (Đồng Nai) lưu ý đến việc tăng cường phòng, chống hành vi lợi dụng hoạt động bưu chính để vi phạm pháp luật. Ví dụ một khẩu súng có 10 chi tiết, tội phạm tháo rời và gửi lẫn vào các linh kiện điện tử, dụng cụ cơ khí, đến nơi tiếp nhận mới lắp ráp lại thành nguyên khẩu súng; hay trong hàng triệu viên thuốc Aspirin có khoảng 10% là viên hồng phiến thì rất khó để kiểm soát.

Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 40 dự thảo luật quy định: Doanh nghiệp bưu chính có trách nhiệm xây dựng quy trình nhận diện, cảnh báo rủi ro, kịp thời thông báo cho cơ quan có thẩm quyền khi phát hiện bưu gửi có dấu hiệu chứa hàng cấm, vật phẩm nguy hiểm; bảo toàn dữ liệu truy vết. Đồng thời, Điều 43 cần quy định rõ trách nhiệm phối hợp giữa doanh nghiệp với cơ quan công an trong xử lý các vụ việc liên quan đến tội phạm.

Bên cạnh đó, để bảo đảm mạng lưới bưu chính phục vụ nhân dân, đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc bảo đảm người dân vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo được tiếp cận dịch vụ bưu chính phổ cập (Điều 27). Cần tổ chức các điểm bưu chính đa năng kết hợp dịch vụ công, thương mại điện tử (Điều 28) và có cơ chế đặt hàng, hỗ trợ kinh phí duy trì điểm phục vụ thiết yếu, không làm gián đoạn khả năng tiếp cận của người dân khi phải di dời điểm bưu chính (Điều 29).