![]() |
| Ảnh minh họa (Nguồn: amis.misa.vn) |
Giới thiệu
Địa vị pháp lý của KTNN được hiến định tại Điều 118 Hiến pháp năm 2013: “KTNN là cơ quan do Quốc hội thành lập, hoạt động độc lập và chỉ tuân theo pháp luật, thực hiện kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính, tài sản công”. Cụ thể hóa quy định này, Luật KTNN năm 2015 xác định KTNN có chức năng “đánh giá, xác nhận, kết luận và kiến nghị đối với việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công” (Điều 9); đồng thời cũng quy định: “Báo cáo kiểm toán của KTNN sau khi phát hành và công khai có giá trị bắt buộc phải thực hiện đối với đơn vị được kiểm toán về sai phạm trong việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công” (Điều 7).
Ở phạm vi quốc tế, INTOSAI đã ban hành Nguyên tắc INTOSAI-P 12 “Giá trị và lợi ích của các cơ quan kiểm toán tối cao - tạo ra sự khác biệt trong cuộc sống của người dân”, theo đó mức độ một cơ quan kiểm toán tối cao (SAI) tạo ra sự khác biệt trong cuộc sống của người dân phụ thuộc vào việc SAI tăng cường trách nhiệm giải trình, tính minh bạch và liêm chính của khu vực công; chứng minh sự phù hợp liên tục đối với người dân, Quốc hội và các bên liên quan và trở thành tổ chức kiểu mẫu thông qua việc tiên phong làm gương.
Các báo cáo tổng kết và nghiên cứu trong nước về hoạt động của KTNN hiện nay chủ yếu tiếp cận theo chỉ tiêu số lượng (số cuộc kiểm toán, số tiền kiến nghị xử lý tài chính, tỷ lệ thực hiện kiến nghị), chưa có nhiều công trình xây dựng khung phân tích tổng thể về các phương diện tạo lập giá trị của hoạt động kiểm toán, cũng như chưa làm rõ mối liên hệ giữa giá trị “đầu ra” với giá trị “tác động” theo cách tiếp cận của INTOSAI-P 12. Đây là khoảng trống nghiên cứu mà bài viết hướng đến giải quyết.
Bài viết tập trung vào ba nội dung chính: (i) Xây dựng khung phân tích giá trị kiểm toán trên cơ sở kế thừa lý thuyết giá trị công, chuẩn mực của INTOSAI và căn cứ pháp lý của Việt Nam; (ii) Đánh giá kết quả tạo lập giá trị của KTNN giai đoạn 2021-2026 trên các phương diện: Kết quả xử lý tài chính; hoàn thiện cơ chế, chính sách; nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình; (iii) Nhận diện những “khoảng trống giá trị” và đề xuất giải pháp phát huy giá trị của hoạt động kiểm toán trong giai đoạn tới.
Cơ sở xây dựng khung đánh giá giá trị công của KTNN theo thông lệ quốc tế và pháp luật Việt Nam
Giá trị tạo lập từ hoạt động KTNN được xem xét trên cơ sở lý thuyết giá trị công, các chuẩn mực quốc tế của INTOSAI và quy định pháp luật Việt Nam.
(1) Lý thuyết giá trị công của Moore (1995) cho rằng, mục tiêu của quản lý công là tạo ra những giá trị được xã hội thừa nhận, không chỉ ở hiệu quả tài chính mà còn ở chất lượng chính sách, sự công bằng, tính chính danh và niềm tin của người dân vào Nhà nước. Bryson, Crosby và Bloomberg (2014) phát triển quan điểm này, nhấn mạnh các giá trị dân chủ như minh bạch, trách nhiệm giải trình và sự tham gia của người dân. Theo đó, giá trị của KTNN không chỉ là kết quả xử lý tài chính, mà còn ở việc hoàn thiện cơ chế, chính sách, tăng cường minh bạch, trách nhiệm giải trình và củng cố niềm tin của Nhân dân.
(2) Tuyên bố Lima (INTOSAI-P 1) khẳng định kiểm toán là bộ phận không thể thiếu của hệ thống kiểm soát, nhằm phát hiện sai phạm, làm cơ sở khắc phục và ngăn ngừa vi phạm. INTOSAI-P 12 xác định ba nhóm mục tiêu: Tăng cường trách nhiệm giải trình, minh bạch và liêm chính của khu vực công; duy trì sự phù hợp với kỳ vọng của người dân, Quốc hội và các bên liên quan; trở thành tổ chức kiểu mẫu. Khung đo lường hoạt động của Cơ quan Kiểm toán tối cao (SAI PMF) cụ thể hóa các nguyên tắc này thành hệ thống chỉ số đánh giá hiệu quả hoạt động của SAI.
(3) Tại Việt Nam, Luật KTNN quy định chức năng đánh giá, xác nhận, kết luận, kiến nghị về quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công và trách nhiệm thực hiện kết luận kiểm toán của đơn vị được kiểm toán. KTNN còn trình ý kiến về dự toán, phân bổ và quyết toán ngân sách nhà nước (NSNN). Bên cạnh đó, Nghị quyết số 53/2022/QH15 quy định công khai các tổ chức, cá nhân chưa thực hiện kiến nghị kiểm toán; Nghị quyết số 101/2023/QH15 giao KTNN rà soát văn bản quy phạm pháp luật; Pháp lệnh số 04/2023/UBTVQH15 quy định chế tài xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực KTNN.
Từ các cơ sở trên, bài viết xây dựng khung phân tích giá trị tạo lập từ hoạt động kiểm toán trên ba phương diện: (i) Kết quả xử lý tài chính; (ii) Hoàn thiện cơ chế, chính sách; (iii) Nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.
Giá trị công từ hoạt động kiểm toán của KTNN giai đoạn 2021-2026: Kết quả đạt được và những vấn đề đặt ra
Những giá trị được tạo lập thông qua hoạt động kiểm toán trong giai đoạn 2021-2026
Về kết quả xử lý tài chính
Giai đoạn 2021-2026, KTNN đã kiến nghị xử lý 375.248 tỷ đồng và 299,5 triệu USD (trong đó tăng thu, giảm chi NSNN 174.640 tỷ đồng và 41,7 triệu USD), chiếm trên 40% tổng số kiến nghị kể từ khi thành lập (năm 1994) đến nay. Tỷ trọng kiến nghị tăng thu, giảm chi NSNN bình quân đạt 47%. Hiệu lực của kiến nghị kiểm toán được thể hiện qua tỷ lệ thực hiện kiến nghị bình quân giai đoạn 2021-2026 đạt 90%; riêng kiến nghị xử lý tài chính và kiến nghị khác đạt khoảng 81% ngay trong năm liền kề năm kiểm toán.
Về hoàn thiện cơ chế, chính sách
Giá trị của báo cáo kiểm toán không chỉ thể hiện ở kết quả xử lý tài chính mà quan trọng hơn là phát hiện, kiến nghị khắc phục những bất cập trong cơ chế, chính sách, tiêu chuẩn, định mức. Giai đoạn 2021-2026, KTNN đã kiến nghị sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc ban hành mới 1.204 văn bản quy phạm pháp luật và văn bản quản lý, góp phần hoàn thiện thể chế, siết chặt kỷ luật, kỷ cương tài chính và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.
Hoạt động kiểm toán ngày càng tập trung vào những lĩnh vực có tác động lớn đến kinh tế - xã hội và đời sống người dân. Qua kiểm toán nhà ở xã hội, các chương trình mục tiêu quốc gia, môi trường, giáo dục, y tế, bảo hiểm và chính sách người có công, KTNN đã chỉ ra nhiều bất cập, kiến nghị điều chỉnh chính sách, chấn chỉnh quản lý vốn, kiểm soát ô nhiễm, khắc phục sai phạm trong thu và chi trả các dịch vụ, chế độ. Qua đó, góp phần sử dụng hiệu quả nguồn lực, bảo đảm công bằng và quyền lợi của người dân.
Bên cạnh hoạt động kiểm toán, KTNN còn tham gia ý kiến về dự toán NSNN, phương án phân bổ ngân sách trung ương và chủ trương đầu tư các dự án quan trọng quốc gia. Những kết quả này góp phần ngăn ngừa thất thoát, lãng phí, hoàn thiện chính sách, nâng cao tính công khai, minh bạch trong quản lý tài chính công và bảo vệ quyền lợi chính đáng của Nhân dân.
Về nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình
Kết quả kiểm toán của KTNN là căn cứ quan trọng để Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp xem xét, phê chuẩn quyết toán NSNN và ngân sách địa phương: Tỷ lệ đầu mối bộ, cơ quan trung ương được kiểm toán báo cáo quyết toán tăng từ 68% (năm 2023) lên 83% (năm 2024) và 90% (năm 2025); đối với ngân sách địa phương, tỷ lệ tương ứng là 83%, 90% và 90%. Đến năm 2026, KTNN đã kiểm toán báo cáo quyết toán ngân sách của 34/34 bộ, cơ quan trung ương và 34/34 địa phương (đạt tỷ lệ 100%). Giai đoạn 2021-2026, phạm vi kiểm toán báo cáo quyết toán ngân sách ngày càng được mở rộng. Đến năm 2026, KTNN đã kiểm toán báo cáo quyết toán của 34/34 bộ, cơ quan trung ương và 34/34 địa phương, đạt tỷ lệ 100%, góp phần nâng cao độ tin cậy của số liệu quyết toán.
Công tác công khai kết quả kiểm toán và tình hình thực hiện kiến nghị cũng được đẩy mạnh. Từ năm 2024, KTNN định kỳ công khai danh sách các tổ chức, cá nhân chậm hoặc chưa thực hiện kiến nghị kiểm toán; đồng thời ứng dụng hệ thống điện tử để cung cấp báo cáo kiểm toán cho các cơ quan của Quốc hội, cơ quan kiểm tra và lãnh đạo địa phương. Bên cạnh đó, KTNN tăng cường phối hợp với các bộ, ngành, địa phương nhằm nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu, giải quyết khó khăn, vướng mắc và bảo đảm quyền lợi của đơn vị được kiểm toán.
Trong công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, từ năm 2021 đến tháng 8/2026, KTNN đã chuyển 32 vụ, việc có dấu hiệu vi phạm pháp luật sang cơ quan điều tra và cung cấp 2.541 hồ sơ, tài liệu cho các cơ quan có thẩm quyền. Đặc biệt, năm 2024, KTNN phối hợp với các cơ quan chức năng ban hành Thông tư liên tịch về chuyển thông tin vụ việc có dấu hiệu tội phạm, bảo đảm xử lý kịp thời, không phải chờ kết thúc cuộc kiểm toán. KTNN cũng tham gia ý kiến đối với hơn 4.000 lượt nhân sự theo đề nghị của Ban Tổ chức Trung ương trong nhiệm kỳ và 739 nhân sự trong 8 tháng đầu năm 2026, phục vụ công tác cán bộ.
Những kết quả trên cho thấy, giai đoạn 2021-2026, KTNN đã góp phần nâng cao tính công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý tài chính, tài sản công. Kết quả kiểm toán không chỉ là căn cứ phục vụ phê chuẩn quyết toán ngân sách mà còn hỗ trợ công tác giám sát, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và công tác cán bộ. Qua đó, KTNN góp phần thực hiện mục tiêu của INTOSAI-P 12 về tăng cường trách nhiệm giải trình, tính minh bạch, liêm chính của khu vực công, nâng cao hiệu quả quản trị nhà nước và củng cố niềm tin của Nhân dân.
Những thách thức trong chuyển đổi từ giá trị kiểm toán đầu ra sang giá trị tác động xã hội
Bên cạnh những thành tựu đã đạt được nêu trên, bài viết nhận diện những thách thức chủ yếu, cụ thể như sau:
Thứ nhất, hoạt động kiểm toán của KTNN vẫn nặng về kiểm toán tài chính, kiểm toán tuân thủ, nhẹ về kiểm toán hoạt động. Trong kế hoạch kiểm toán năm 2026, kiểm toán chuyên đề, kiểm toán hoạt động, kiểm toán môi trường và kiểm toán công nghệ thông tin mới chiếm 29,5% tổng số nhiệm vụ, còn cách khá xa mục tiêu 35-40% vào năm 2030 tại Chiến lược phát triển KTNN ban hành kèm theo Nghị quyết số 999/2020/UBTVQH14. Giá trị kiểm toán của KTNN vẫn thiên về phát hiện, xử lý sai phạm, chưa chú trọng đúng mức vai trò tư vấn và nâng cao hiệu quả quản lý. Kiểm toán hoạt động, kiểm toán chuyên đề chưa phát huy hiệu quả trong hoàn thiện chính sách và giải quyết các vấn đề xã hội, dẫn đến hạn chế vai trò đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực công và tạo lập giá trị của KTNN.
Thứ hai, mặc dù tỷ lệ thực hiện kiến nghị kiểm toán bình quân đạt 90% giai đoạn 2021-2026, vẫn còn khoảng 10% kiến nghị chưa được thực hiện nghiêm túc, còn chậm trễ hoặc tồn đọng kéo dài, đặc biệt trong xử lý tài chính, hoàn thiện cơ chế, chính sách và xử lý trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân vi phạm. KTNN đã phân tích, làm rõ các nguyên nhân khách quan và chủ quan của việc chậm thực hiện kiến nghị1 theo 04 nhóm: Nhóm nguyên nhân thuộc về đơn vị được kiểm toán2 (chiếm khoảng 59%); nhóm nguyên nhân thuộc về trách nhiệm của KTNN3 (chiếm khoảng 0,4%); nhóm nguyên nhân thuộc về bên thứ 34 (chiếm khoảng 24,6%); nhóm nguyên nhân khác5 (chiếm khoảng 16%). Bên cạnh đó, KTNN chưa triển khai xử phạt vi phạm hành chính đối với các trường hợp không thực hiện kiến nghị theo Pháp lệnh số 04/2023/UBTVQH15; chưa có cơ chế xử lý các kiến nghị không còn khả năng thực hiện do đơn vị giải thể, phá sản hoặc cá nhân liên quan mất tích, mất năng lực hành vi dân sự.
Thứ ba, kết quả kiểm toán của KTNN chủ yếu được phản ánh thông qua số liệu kiến nghị xử lý tài chính, tỷ lệ thực hiện kiến nghị, số văn bản được sửa đổi, bổ sung mà chưa có chỉ tiêu đánh giá mức độ khắc phục sai phạm hay mức độ cải thiện hiệu quả của chính sách sau khi được sửa đổi theo kết luận, kiến nghị của KTNN. Nói cách khác, hệ thống chỉ tiêu hiện hành mới phản ánh giá trị “đầu ra” mà chưa đo lường được giá trị “tác động” theo cách tiếp cận của INTOSAI-P 12. Vì vậy, giá trị thực chất mà hoạt động kiểm toán mang lại cho xã hội chưa được lượng hóa và phản ánh đầy đủ.
Thứ tư, hoạt động kiểm toán của KTNN vẫn chủ yếu mang tính hậu kiểm, tập trung xử lý sai phạm đã phát sinh, chưa phát huy hiệu quả chức năng phòng ngừa và cảnh báo sớm. Việc ứng dụng công nghệ, kết nối và khai thác dữ liệu còn hạn chế, chủ yếu do thiếu cơ sở pháp lý về quyền tiếp cận dữ liệu điện tử và giá trị pháp lý của hoạt động kiểm toán trên môi trường số.
Một số khuyến nghị
Để phát huy giá trị của hoạt động kiểm toán trong giai đoạn mới, bài viết đề xuất một số khuyến nghị sau:
Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về hoạt động của KTNN, trong đó nghiên cứu luật hóa quyền tiếp cận, kết nối, liên thông, khai thác dữ liệu điện tử của các đơn vị được kiểm toán để phục vụ công tác giám sát liên tục, cảnh báo sớm rủi ro; xác lập giá trị pháp lý của hoạt động kiểm toán trên môi trường số; đồng thời xây dựng cơ chế xử lý các kiến nghị không còn khả năng thực hiện, qua đó khắc phục tình trạng kiến nghị tồn đọng kéo dài.
Thứ hai, KTNN cần nghiên cứu bổ sung các chỉ tiêu “tác động” của hoạt động kiểm toán đến việc cải thiện quản trị công quốc gia; đồng thời định kỳ tự đánh giá và công khai kết quả theo Khung đo lường hiệu quả hoạt động SAI PMF, qua đó chứng minh sự phù hợp liên tục của KTNN theo tinh thần INTOSAI-P 12.
Thứ ba, tiếp tục nâng tỷ trọng kiểm toán chuyên đề, kiểm toán hoạt động, kiểm toán môi trường, kiểm toán công nghệ thông tin lên mức 35-40% theo mục tiêu của Chiến lược phát triển KTNN đến năm 2030; ưu tiên lựa chọn chủ đề kiểm toán trên cơ sở đánh giá rủi ro, tập trung vào các lĩnh vực có nguy cơ lãng phí cao và tác động xã hội lớn (đất đai, đầu tư công, dự án tồn đọng kéo dài, nhà ở xã hội, y tế, giáo dục...).
Thứ tư, duy trì việc công khai danh sách đơn vị chậm thực hiện kiến nghị theo Nghị quyết số 53/2022/QH15; áp dụng thực chất các chế tài xử phạt theo Pháp lệnh số 04/2023/UBTVQH15; gắn kết quả thực hiện kiến nghị với trách nhiệm người đứng đầu và với công tác đánh giá, bố trí cán bộ.
Những khuyến nghị nêu trên cần được nghiên cứu, cụ thể hóa trong quá trình xây dựng Chiến lược phát triển KTNN đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045 và Luật KTNN sửa đổi, bổ sung, qua đó góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động kiểm toán, tăng cường tính minh bạch, trách nhiệm giải trình trong quản lý tài chính công, tài sản công và bảo đảm giá trị của KTNN được thể hiện ngày càng rõ nét trong đời sống kinh tế - xã hội của đất nước.
1 Tại Phiên giải trình về “Việc thực hiện các kết luận và kiến nghị KTNN” và tại Phiên chất vấn tại kỳ họp thứ 7 Quốc hội khóa XV.
2 Đơn vị chưa thực hiện các thủ tục liên quan để thực hiện kiến nghị của KTNN; (ii) Đơn vị được kiểm toán chưa thực hiện kiến nghị của KTNN; (iii) Đơn vị được kiểm toán gặp khó khăn về tài chính; (iv) Đơn vị được kiểm toán không còn hoạt động hoặc dừng hoạt động; (v) Đơn vị báo cáo đã thực hiện nhưng chưa cung cấp đủ tài liệu, hồ sơ để KTNN xác nhận đã thực hiện; (vi) Chứng từ, tài liệu hồ sơ thực hiện kiến nghị chưa đảm bảo theo quy định.
3 Đơn vị đã thực hiện nhưng KTNN đang xem xét để xác định kết quả thực hiện kiến nghị; (ii) Đơn vị chưa thống nhất với kiến nghị KTNN.
4 Chờ phê duyệt của cơ quan nhà nước có thẩm quyền; (ii) Vướng mắc về cơ chế, chính sách trong quá trình thực hiện kiến nghị của KTNN; (iii) Do nhà thầu không hợp tác, phối hợp thực hiện kiến nghị của KTNN, còn có tranh chấp giữa chủ đầu tư và nhà thầu; (iv) Chưa được bố trí vốn thanh toán, đang hoàn thiện hồ sơ quyết toán để thực hiện kiến nghị của KTNN; (v) Chưa được phê duyệt quyết toán, thanh toán gói thầu, dự án làm cơ sở để thực hiện kiến nghị của KTNN.
5 Chưa đến thời điểm đơn vị báo cáo thực hiện kiến nghị; (ii) Nhóm nguyên nhân khác.
Tài liệu tham khảo
1. KTNN (2021, 2022, 2023, 2024, 2025), Báo cáo tổng hợp kết quả kiểm toán năm 2021, 2022, 2023, 2024, 2025.
2. KTNN (2025), Báo cáo tổng hợp Chuyên đề việc thực hiện chính sách phát triển nhà ở xã hội (NOXH) giai đoạn 2021-2024 trên phạm vi địa bàn một số tỉnh, thành phố.
3. KTNN (2025), Báo cáo của Tổng KTNN về công tác của KTNN nhiệm kỳ 2021-2026.
4. KTNN (2026), Báo cáo về công tác năm 2026 của KTNN tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI.
5. Quốc hội (2013), Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, ngày 28/11/2013.
6. Quốc hội (2015), Luật KTNN số 81/2015/QH13, ngày 24/6/2015.
7. Quốc hội (2019), Luật số 55/2019/QH14, ngày 26/11/2019, sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật KTNN.
8. Quốc hội (2022), Nghị quyết số 53/2022/QH15, ngày 15/6/2022.
9. Quốc hội (2023), Nghị quyết số 101/2023/QH15, ngày 24/6/2023, Kỳ họp thứ 5, Quốc hội khóa XV.
10. Ủy ban Thường vụ Quốc hội (2020), Nghị quyết số 999/2020/UBTVQH14, ngày 16/9/2020, ban hành Chiến lược phát triển KTNN đến năm 2030.
11. Ủy ban Thường vụ Quốc hội (2023), Pháp lệnh số 04/2023/UBTVQH15 Xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực KTNN.
12. Bryson, J. M., Crosby, B. C. và Bloomberg, L. (2014), Public value governance: Moving beyond traditional public administration and the New Public Management, Public Administration Review, 74(4), 445-456.
13. INTOSAI (1977), The Lima Declaration of Guidelines on Auditing Precepts (INTOSAI-P 1), Tổ chức quốc tế các Cơ quan Kiểm toán tối cao.
14. INTOSAI (2013), The Value and Benefits of Supreme Audit Institutions - making a difference to the lives of citizens (INTOSAI-P 12), Tổ chức quốc tế các Cơ quan Kiểm toán tối cao.
15. INTOSAI (2016), Supreme Audit Institutions Performance Measurement Framework (SAI PMF), INTOSAI Development Initiative, Oslo.
16. Moore, M. H. (1995), Creating Public Value: Strategic Management in Government, Harvard University Press, Cambridge.
Đường dẫn bài viết: https://thoibaonganhang.vn/tao-lap-gia-tri-thong-qua-hoat-dong-kiem-toan-viec-quan-ly-su-dung-tai-chinh-cong-tai-san-cong-giai-doan-2021-2026-190822.htmlIn bài viết
Cấm sao chép dưới mọi hình thức nếu không có sự chấp thuận bằng văn bản. Copyright © 2026 https://thoibaonganhang.vn/ All right reserved.