Tranh chấp tài chính theo chuỗi: Bài toán thẩm quyền ngày càng cấp bách

Các chuyên gia nhìn nhận, làn sóng tranh chấp tài chính gia tăng

Tranh chấp tài chính gia tăng và áp lực xác định thẩm quyền

Vấn đề tranh chấp tài chính đã được các nhà khoa học và chuyên gia phân tích trong khuôn khổ chuỗi hội thảo chuyên đề và diễn đàn khoa học Trọng tài - Hòa giải 2026 (AMS 2026) “Vấn đề thẩm quyền trong tranh chấp chuỗi và thực tiễn tranh chấp tài chính” ngày 19/3 do Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp cùng Học viện Ngoại giao (DAV) và Trường Kinh tế, Luật và Quản lý Nhà nước (CELG), Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh (UEH) tổ chức.

Sự kiện diễn ra trong bối cảnh thị trường tài chính Việt Nam đang mở rộng nhanh về quy mô lẫn mức độ phức tạp, kéo theo sự gia tăng đáng kể của các tranh chấp. Theo PGS. TS. Phạm Duy Nghĩa - Phó Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), từ năm 2024, lĩnh vực tài chính đã trở thành một trong năm lĩnh vực có số lượng vụ việc được thụ lý nhiều nhất tại VIAC. Đáng chú ý, năm 2025 ghi nhận xu hướng xuất hiện hàng loạt các tranh chấp có tính chất pháp lý tương đồng, phản ánh rõ sự hình thành của các “chuỗi tranh chấp”.

Khác với các tranh chấp đơn lẻ truyền thống, tranh chấp chuỗi thường phát sinh từ một cấu trúc giao dịch tài chính gồm nhiều hợp đồng liên quan chặt chẽ với nhau. Mỗi hợp đồng lại có thể quy định một cơ chế giải quyết tranh chấp riêng, từ trọng tài trong nước, trọng tài quốc tế đến tòa án. Chính sự đa dạng này tạo ra một “ma trận thẩm quyền”, nơi các bên phải đối mặt với nhiều diễn đàn tố tụng song song.

PGS. TS. Phạm Duy Nghĩa nhấn mạnh, trong bối cảnh đó, thẩm quyền không còn là vấn đề thủ tục đơn thuần mà trở thành yếu tố cốt lõi quyết định hiệu quả giải quyết tranh chấp. Việc xác định đúng thẩm quyền ngay từ đầu có thể giúp tiết kiệm đáng kể thời gian, chi phí, đồng thời hạn chế rủi ro phát sinh các phán quyết mâu thuẫn.

Đặt trong bối cảnh chuỗi tranh chấp, khi nhiều vụ việc có tính chất tương tự được giải quyết song song, vấn đề thẩm quyền còn có thể được các bên khai thác như một chiến lược tố tụng. Một quyết định về thẩm quyền trong một vụ việc có thể trở thành tiền lệ tham chiếu cho các vụ việc tiếp theo, từ đó ảnh hưởng đến cách thức lập luận và lựa chọn chiến lược của các bên.

Tuy nhiên, chính yếu tố này cũng đặt ra rủi ro về sự thiếu nhất quán trong hệ thống. Nếu các hội đồng trọng tài hoặc các thiết chế khác nhau đưa ra các cách hiểu khác nhau về thẩm quyền, hệ quả không chỉ là sự kéo dài thời gian xử lý mà còn làm suy giảm niềm tin của các bên vào cơ chế giải quyết tranh chấp.

Thách thức từ cấu trúc đa bên, đa hợp đồng

Một trong những nội dung được thảo luận sâu tại hội thảo là những thách thức phát sinh từ cấu trúc “đa bên, đa hợp đồng” - đặc trưng phổ biến của các giao dịch tài chính hiện đại.

Theo các chuyên gia, trong thực tiễn, mỗi hợp đồng trong một chuỗi giao dịch thường được thiết kế độc lập với điều khoản giải quyết tranh chấp riêng biệt. Điều này dẫn đến việc cùng một tranh chấp có liên hệ chặt chẽ về tình tiết thực tế và quan hệ pháp lý, nhưng lại bị “chia nhỏ” và giải quyết bởi các hội đồng trọng tài khác nhau hoặc thậm chí các cơ chế khác nhau.

TS. LS. Trọng tài viên Nguyễn Trung Nam - Phó Giám đốc Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC) thuộc VIAC cho rằng, tình trạng này có thể dẫn đến những phán quyết không nhất quán. Một hội đồng trọng tài có thể đưa ra một kết luận, trong khi hội đồng khác lại đưa ra kết luận trái ngược đối với cùng một vấn đề pháp lý. Khi các bên không đồng ý với phán quyết trọng tài và khởi kiện ra tòa, các bản án, quyết định của tòa án được công khai có thể tiếp tục làm lộ các nội dung liên quan, ảnh hưởng đến tính bảo mật vốn là một trong những ưu điểm của trọng tài.

Sự thiếu thống nhất trong việc xác định thẩm quyền không chỉ làm gia tăng chi phí và thời gian tố tụng mà còn làm suy giảm tính dự đoán - yếu tố đặc biệt quan trọng trong lĩnh vực tài chính. Đối với các nhà đầu tư, khả năng dự đoán kết quả và quy trình giải quyết tranh chấp là một trong những tiêu chí then chốt khi quyết định đầu tư.

Một điểm đáng chú ý khác là nguyên tắc Kompetenz-Kompetenz, theo đó Hội đồng Trọng tài có quyền tự xác định thẩm quyền của mình. Trong các tranh chấp đơn lẻ, nguyên tắc này giúp tăng tính linh hoạt và hiệu quả. Tuy nhiên, trong bối cảnh tranh chấp chuỗi, việc áp dụng nguyên tắc này trở nên phức tạp hơn nhiều.

Theo các chuyên gia, vấn đề không chỉ là xác định có hay không có thẩm quyền, mà còn là xác định phạm vi thẩm quyền một cách hợp lý. Nếu phạm vi này được xác định quá hẹp, có thể bỏ sót các quan hệ pháp lý liên quan; nếu quá rộng, có thể dẫn đến chồng chéo với các cơ chế khác.

Ngoài ra, rào cản về bên thứ ba cũng là một thách thức lớn. Trọng tài chỉ có thẩm quyền đối với các bên đã ký kết thỏa thuận trọng tài. Trong các cấu trúc tài chính như khoản vay kèm thế chấp hoặc bảo lãnh, không phải tất cả các bên liên quan đều tham gia vào cùng một thỏa thuận trọng tài. Điều này khiến tranh chấp bị phân tán, làm giảm hiệu quả của việc giải quyết tổng thể.

Sự hình thành Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam (VIFC) đang mở ra kỳ vọng lớn về thu hút dòng vốn toàn cầu.

Thẩm quyền - “bài test” của Trung tâm Tài chính quốc tế

Những vấn đề được đặt ra tại hội thảo không chỉ mang tính kỹ thuật pháp lý mà còn có ý nghĩa chiến lược trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy xây dựng Trung tâm Tài chính quốc tế (VIFC).

Ông Nguyễn Mạnh Đông - Phó Giám đốc Học viện Ngoại giao nhận định, việc hình thành VIFC tại TP. Hồ Chí Minh và Đà Nẵng sẽ kéo theo sự gia tăng mạnh mẽ của các giao dịch tài chính quy mô lớn, đặc biệt là các giao dịch có yếu tố nước ngoài. Trong bối cảnh đó, tranh chấp là điều không thể tránh khỏi.

Điều đáng quan tâm là nhà đầu tư ngày nay không chỉ nhìn vào cơ hội sinh lời mà còn đánh giá rất kỹ khả năng bảo vệ quyền lợi của họ khi xảy ra tranh chấp. Ông Đông nhấn mạnh, hiệu quả của cơ chế giải quyết tranh chấp chính là một trong những yếu tố nền tảng quyết định niềm tin và dòng vốn.

Kinh nghiệm quốc tế từ các trung tâm tài chính như Singapore hay Dubai cho thấy, việc thiết kế rõ ràng cơ chế phân định thẩm quyền giữa các thiết chế - từ tòa án chuyên biệt đến các trung tâm trọng tài đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao tính minh bạch và hiệu quả của hệ thống.

Tuy nhiên, việc tồn tại nhiều cơ chế song song cũng đồng nghĩa với nguy cơ xung đột thẩm quyền nếu không có sự điều phối hợp lý. Đối với Việt Nam, thách thức không chỉ là xây dựng các thiết chế mới mà còn là thiết kế một hệ thống tổng thể, trong đó các cơ chế này có thể vận hành hài hòa và bổ trợ cho nhau.

Trong bối cảnh đó, vấn đề thẩm quyền trong tranh chấp chuỗi trở thành một “bài test” quan trọng đối với năng lực của hệ thống pháp lý. Nếu không giải quyết được bài toán này, mục tiêu xây dựng VIFC khó có thể đạt được hiệu quả như kỳ vọng.

Doanh nghiệp cần chủ động từ khâu thiết kế giao dịch

Một trong những thông điệp quan trọng được đưa ra tại hội thảo là vai trò chủ động của doanh nghiệp trong việc kiểm soát rủi ro pháp lý, đặc biệt là rủi ro về thẩm quyền.

Theo các chuyên gia, việc lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp không nên được xem là bước cuối cùng khi tranh chấp đã phát sinh, mà cần được đặt ngay từ giai đoạn đàm phán và thiết kế hợp đồng. Trong các chuỗi giao dịch, việc xây dựng các điều khoản trọng tài thống nhất hoặc có tính tương thích cao giữa các hợp đồng là yếu tố then chốt.

Bên cạnh đó, cần quy định rõ phạm vi thẩm quyền và cơ chế ưu tiên áp dụng để hạn chế xung đột. Đối với các giao dịch đa bên, doanh nghiệp cũng cần dự liệu khả năng mở rộng phạm vi áp dụng thỏa thuận trọng tài đối với các chủ thể liên quan.

PGS. TS. Phạm Duy Nghĩa cho rằng, việc có chiến lược tố tụng phù hợp cũng là yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp giảm thiểu chi phí và thời gian. Các bên cần cân nhắc kỹ lưỡng giữa việc khởi kiện thành nhiều vụ hay gộp thành một vụ, lựa chọn một hay nhiều cơ chế giải quyết tranh chấp, cũng như lựa chọn giữa trọng tài và tòa án, giữa trọng tài trong nước và quốc tế.

Theo các chuyên gia, thẩm quyền không còn là một vấn đề kỹ thuật thuần túy mà đã trở thành “nút thắt” pháp lý mang tính hệ thống. Việc tháo gỡ nút thắt này đòi hỏi sự phối hợp giữa các cơ quan xây dựng chính sách, các thiết chế giải quyết tranh chấp và chính các doanh nghiệp những chủ thể trực tiếp tham gia vào các giao dịch tài chính.

Trong một thị trường ngày càng hội nhập sâu rộng, nơi dòng vốn quốc tế luôn tìm đến những điểm đến có môi trường pháp lý minh bạch và hiệu quả, năng lực xử lý tranh chấp mà cốt lõi là vấn đề thẩm quyền sẽ là yếu tố quyết định sức hấp dẫn của Việt Nam trong cuộc cạnh tranh toàn cầu.