Thị trường lao động Việt Nam chuyển dịch trước “phép thử” AI

Hiện nay, lợi thế sản xuất của Việt Nam đang bước vào một giai đoạn thử thách mới, thể hiện khá rõ qua sự chuyển dịch của thị trường lao động. Vậy, vấn đề nằm ở tốc độ thích ứng của hệ thống đào tạo và tuyển dụng?

Trong hơn một thập kỷ qua, dòng vốn đầu tư dịch chuyển, chi phí cạnh tranh và vị trí chiến lược trong chuỗi cung ứng toàn cầu đã giúp Việt Nam nổi lên như một điểm đến sản xuất quan trọng của khu vực. Nhưng trong giai đoạn tiếp theo, lợi thế đó nhiều khả năng sẽ không còn được quyết định chủ yếu bởi chi phí lao động hay vị trí địa lý. Vì vậy, năng lực chuẩn bị lực lượng lao động cho môi trường sản xuất tích hợp AI mới có thể trở thành yếu tố phân định.

Nghiên cứu của Stanford Digital Economy Lab năm 2025 cho thấy tại các ngành chịu tác động mạnh của AI, việc làm tương đối của nhóm lao động mới gia nhập thị trường ghi nhận xu hướng suy giảm 13%, trong khi nhóm lao động giàu kinh nghiệm ít bị ảnh hưởng hơn. Dữ liệu này gợi mở một thay đổi quan trọng: AI không đơn thuần thay thế lao động hiện hữu, mà đang làm thay đổi những “điểm vào nghề” vốn là bước khởi đầu của nhiều thế hệ lao động trẻ.

Trước những thay đổi này, những người trẻ, sinh viên của các trường đại học cao đẳng đã và đang chuẩn bị hành trang gì?

Theo khảo sát gần đây do CEL thực hiện với 242 sinh viên các ngành học liên quan quản trị cung ứng tại 25 trường đại học Việt Nam cũng phản ánh khá rõ xu hướng này. Cụ thể, 75% sinh viên đánh giá ngành sản xuất hiện đại là hấp dẫn, trong khi 57% đồng thời bày tỏ lo ngại cao về nguy cơ bị AI thay thế. Đây không phải nghịch lý. Nó cho thấy một thế hệ đang quan sát thị trường lao động với sự tỉnh táo hiếm thấy: nhìn rõ cả cơ hội lẫn rủi ro.

Phần lớn sinh viên tham gia khảo sát thể hiện nhận thức tương đối chính xác về những năng lực được dự báo sẽ gia tăng giá trị trong thập kỷ tới, từ phân tích dữ liệu, vận hành hệ thống số cho tới các vai trò liên quan đến phát triển bền vững và kinh tế tuần hoàn.

Nói cách khác, thị trường đang xuất hiện một độ trễ chuyển đổi giữa điều người học hiểu là quan trọng và năng lực họ có cơ hội rèn luyện trong thực tế. Đây không nên được nhìn nhận như một thiếu hụt của riêng phía nhà trường, doanh nghiệp hay người học. Nó phản ánh tốc độ chuyển đổi không đồng đều giữa ba cấu phần vốn cần vận hành đồng bộ để hình thành nguồn nhân lực cạnh tranh.

Bên cạnh đó, 42,6% sinh viên tin rằng các vai trò liên quan đến phát triển bền vững và kinh tế tuần hoàn sẽ tăng trưởng mạnh nhất trong ngành. Đây là một tín hiệu đáng chú ý, bởi nó cho thấy người học đang nhận diện khá rõ sự dịch chuyển của chuỗi cung ứng toàn cầu sang các tiêu chuẩn truy xuất nguồn gốc, phát thải và minh bạch dữ liệu.

Liệu, chúng ta có cần phải lo ngại về vấn đề AI sẽ thay thế con người trong mọi lĩnh vực trong tương lai không, thưa bà?

Trong bối cảnh AI ngày càng xử lý tốt các tác vụ có tính lặp lại và quy chuẩn hóa cao, những năng lực tạo khác biệt có xu hướng dịch chuyển sang nhóm kỹ năng tư duy phản biện, phối hợp liên chức năng, thích nghi trong môi trường bất định và học hỏi liên tục.

Đây thường được gọi là kỹ năng con người. Nhưng trong nền kinh tế công nghiệp mới, chúng không còn là kỹ năng bổ trợ. Chúng ngày càng trở thành năng lực vận hành cốt lõi. Trong thời đại trí tuệ nhân tạo, lợi thế cạnh tranh thực sự là việc trở nên con người hơn.

Điều này gợi mở một chuyển dịch tư duy quan trọng cho thị trường lao động Việt Nam. Lợi thế nghề nghiệp tương lai không nằm ở việc cạnh tranh với AI ở những tác vụ mà công nghệ có thể thực hiện hiệu quả hơn, mà ở việc phát triển sâu hơn những năng lực mang tính con người - từ sự tò mò, sáng tạo và khả năng phán đoán cho tới năng lực dẫn dắt và thích ứng trước những biến động chưa có tiền lệ.

Ở chiều ngược lại, nhiều doanh nghiệp vẫn chưa phản ánh đầy đủ những yêu cầu năng lực này trong thiết kế tuyển dụng và phát triển nhân sự. Đây là khoảng lệch tín hiệu đáng chú ý, bởi khi kỳ vọng thực tế và tín hiệu tuyển dụng chưa gặp nhau, thị trường khó hình thành được sự chuẩn bị chính xác.

Theo bà, Việt Nam cần có sự thay đổi như nào để có thể tham gia và hội nhập vào chuỗi cung ứng toàn cầu trong thời gian tới?

Với Việt Nam, đây là vấn đề có ý nghĩa vượt ra ngoài câu chuyện giáo dục. Nếu năng lực thích ứng nguồn nhân lực trở thành biến số cạnh tranh mới của sản xuất toàn cầu, thì tốc độ thu hẹp khoảng trống kỹ năng hôm nay có thể ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực giữ vững vị thế trong chuỗi cung ứng khu vực ngày mai.

Điều này đòi hỏi ba chuyển dịch rõ ràng: mô tả công việc cần phản ánh đầy đủ hơn các năng lực thích ứng và phối hợp; thực tập cần được nhìn nhận như một kênh đầu tư chiến lược vào nguồn nhân lực tương lai; và đào tạo cần tích hợp chặt chẽ hơn giữa năng lực số với năng lực con người.

Câu hỏi đặt ra vì thế không đơn thuần là AI sẽ thay đổi việc làm như thế nào. Thị trường lao động toàn cầu đến năm 2030 dự kiến tạo thêm 170 triệu việc làm mới và đồng thời xóa bỏ 92 triệu việc làm cũ. Đây không phải một cuộc khủng hoảng việc làm, mà là một cuộc tái phân bổ năng lực ở quy mô lịch sử. Và liệu hệ sinh thái đào tạo và tuyển dụng của Việt Nam có thể thích ứng đủ nhanh để biến thay đổi đó thành lợi thế cạnh tranh hay không.

Mặc dù, những tín hiệu từ người học cho thấy họ đã bắt đầu chuẩn bị cho tương lai ấy, song phần còn lại phụ thuộc vào tốc độ dịch chuyển của cả hệ thống.

Xin cảm ơn bà!