Tranh chấp xây dựng xuyên biên giới: Rủi ro từ hợp đồng

Quản trị hợp đồng, chứng cứ và phân bổ rủi ro từ đầu dự án được xem là nền tảng phòng ngừa tranh chấp xây dựng xuyên biên giới. Ảnh: MH

Rủi ro không chỉ nằm ở điều khoản

Tại sự kiện “Đối thoại Trọng tài Việt Nam - Trung Quốc: Tranh chấp Xây dựng, Góc nhìn từ tổ chức giải quyết tranh chấp và Thực tiễn xuyên biên giới” trong khuôn khổ Tuần lễ Trọng tài Trung Quốc 2026, Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp cùng Hội Pháp luật Xây dựng Việt Nam (SCLVN) và Beijing DHH Law Firm (DHH) tổ chức ngày 16/9, các chuyên gia đều cho rằng việc lựa chọn luật áp dụng, phân bổ trách nhiệm và thiết kế cơ chế xử lý bất đồng cần được thực hiện ngay khi các bên xây dựng hợp đồng.

Từ thực tế, bà Vũ Thị Hằng - Trưởng ban kiêm Phó Tổng Thư ký Ban Thư ký tố tụng, VIAC cho biết, năm 2025, VIAC thụ lý 532 vụ tranh chấp, trong đó 48,5% có yếu tố FDI hoặc nước ngoài. Xây dựng đứng thứ hai trong số các lĩnh vực tranh chấp được trung tâm thụ lý. Các bên đến từ Trung Quốc trong nhiều năm cũng thuộc nhóm quốc tịch nước ngoài có số lượng vụ việc đáng kể .

Theo bà Hằng, những số liệu này phản ánh nhu cầu sử dụng cơ chế giải quyết tranh chấp chuyên nghiệp, linh hoạt trong kinh doanh xuyên biên giới. Quan hệ kinh tế, thương mại và đầu tư Việt Nam - Trung Quốc phát triển đã mở rộng sự hiện diện của doanh nghiệp hai nước trong hoạt động đầu tư, thương mại, xây dựng và phát triển cơ sở hạ tầng tại thị trường của nhau.

Cùng nhận định, ông Vũ Ánh Dương - Phó chủ tịch kiêm Tổng Thư ký VIAC) nhấn mạnh, sự mở rộng quan hệ đầu tư, thương mại và xây dựng không chỉ tạo ra những cơ hội kinh doanh mới mà còn đặt ra yêu cầu ngày càng cao về hiểu biết hệ thống pháp luật, thực tiễn hợp đồng, phân bổ rủi ro và lựa chọn cơ chế phòng ngừa, giải quyết tranh chấp phù hợp.

Từ thực tế phát sinh, ông Dương cho hay, xây dựng và cơ sở hạ tầng là lĩnh vực có quy mô đầu tư lớn, thời gian thực hiện dài, yêu cầu kỹ thuật cao và nhiều chủ thể tham gia. Khi dự án có yếu tố xuyên biên giới, sự khác biệt về hệ thống pháp luật, tập quán hợp đồng và cách thức quản trị dự án khiến việc xác định nghĩa vụ, trách nhiệm và thiệt hại trở nên phức tạp hơn.

Các chuyên gia Việt Nam và Trung Quốc cho rằng những vấn đề thường gặp không chỉ là tranh chấp về giá trị hay chậm tiến độ. Hồ sơ kỹ thuật, chứng cứ và việc thực hiện nghĩa vụ của các bên cũng có thể trở thành điểm bất đồng.

Nội dung trao đổi còn đề cập những bất cập có thể phát sinh khi áp dụng các điều khoản hợp đồng mẫu, đặc biệt là FIDIC, trong điều kiện pháp luật Việt Nam; đồng thời đặt ra yêu cầu thiết kế điều khoản và cơ chế giải quyết tranh chấp ngay từ đầu dự án.

Vì vậy, việc lựa chọn luật áp dụng, phân bổ trách nhiệm và thiết kế cơ chế xử lý bất đồng vì vậy cần được thực hiện ngay khi các bên xây dựng hợp đồng.

Theo TS. HUANG Zhenda - Chủ tịch Công ty Luật Đại Huy Hoàng (Beijing DHH Law Firm), dự án xây dựng vốn phức tạp, kéo dài và liên quan đến nhiều chủ thể. Yếu tố xuyên biên giới làm phát sinh thêm các vấn đề về pháp luật áp dụng, phân bổ trách nhiệm, xác định thiệt hại và lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp. Trọng tài do đó ngày càng giữ vai trò quan trọng đối với tranh chấp xây dựng xuyên biên giới.

Từ thực tiễn hoạt động, bà Vũ Thị Hằng cho biết, hệ sinh thái trọng tài và các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế tại Việt Nam được phát triển trên nền tảng Luật Trọng tài thương mại 2010. Những cập nhật gần đây liên quan đến phạm vi tranh chấp có thể giải quyết bằng trọng tài, cơ chế hỗ trợ và giám sát của tòa án, cùng các cải cách pháp lý trong lĩnh vực xây dựng.

Trong tố tụng tại VIAC, các bên có thể lựa chọn trọng tài viên Việt Nam hoặc nước ngoài, luật áp dụng, ngôn ngữ, địa điểm xét xử và cách tổ chức phiên họp. Quy tắc Tố tụng Trọng tài VIAC 2026 hướng tới nâng cao hiệu quả quản lý vụ việc, xử lý tranh chấp phức tạp và tăng tính minh bạch. Nền tảng VIAC eCase phục vụ nộp đơn và quản lý vụ tranh chấp trực tuyến.

Theo các chuyên gia, việc lựa chọn luật áp dụng, phân bổ trách nhiệm và thiết kế cơ chế xử lý bất đồng vì vậy cần được thực hiện ngay khi các bên xây dựng hợp đồng. Ảnh: Nhật Anh

Quản trị hợp đồng trước khi ra trọng tài

Nội dung trao đổi còn đề cập hiệu quả của Dispute Board/DAAB (Ban giải quyết tranh chấp) và những lưu ý khi yêu cầu công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài tại Việt Nam, cũng như các hành động doanh nghiệp cần ưu tiên ngay khi tranh chấp phát sinh.

Đây là ba vấn đề liên quan đến các giai đoạn khác nhau, từ phòng ngừa, xử lý bất đồng trong quá trình thực hiện dự án đến thi hành kết quả giải quyết tranh chấp.

Các chuyên gia tham gia phiên thảo luận nhấn mạnh, quản trị tranh chấp hiệu quả cần bắt đầu từ quản trị hợp đồng, quản lý chứng cứ và phân bổ rủi ro, thay vì chỉ tập trung xử lý khi tranh chấp đã bước vào tố tụng trọng tài. Theo cách tiếp cận này, cơ chế giải quyết tranh chấp cần được tính đến từ giai đoạn chuẩn bị và triển khai dự án.

Từ thực tiễn giải quyết tranh chấp xây dựng tại Việt Nam và Trung Quốc, ông Nguyễn Nam Trung - Chủ tịch Hội Pháp luật Xây dựng Việt Nam (SCLVN), Trọng tài viên VIAC đề xuất ba hướng phát triển, gồm nâng cao năng lực đội ngũ chuyên gia giải quyết tranh chấp thay thế, tăng cường nhận thức và kỹ năng của các bên sử dụng, đồng thời thúc đẩy hợp tác Việt Nam - Trung Quốc về pháp luật xây dựng, hợp đồng và giải quyết tranh chấp.

Theo ông Trung, ba hướng đề xuất cùng quay về một yêu cầu: năng lực phòng ngừa phải được hình thành trước khi tranh chấp xuất hiện, từ chất lượng hợp đồng, kỹ năng của các bên đến cơ chế xử lý bất đồng trong quá trình triển khai dự án.