Làm chủ vật liệu, mở khóa năng lực tự chủ của nền kinh tế

Muốn vươn ra thế giới, doanh nghiệp Việt không thể chỉ bán sản phẩm - Ảnh minh họa

Công nghiệp vật liệu - nền tảng cho năng lực tự chủ

Công nghiệp vật liệu giữ vị trí đặc biệt trong nền kinh tế vì là đầu vào của sản xuất công nghiệp, xây dựng kết cấu hạ tầng, năng lượng, điện tử, bán dẫn, quốc phòng, an ninh và nhiều ngành công nghệ cao. Năng lực nghiên cứu, sản xuất và làm chủ công nghệ lõi trong lĩnh vực vật liệu có quan hệ trực tiếp với sức cạnh tranh của doanh nghiệp và năng lực tự chủ chiến lược của quốc gia.

Phát triển công nghiệp vật liệu vì thế liên quan trực tiếp đến mô hình tăng trưởng, cơ cấu công nghiệp và vị thế Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

TS. Vũ Mạnh Hùng, Vụ trưởng Vụ Kinh tế ngành, Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương cho rằng, ngành công nghiệp vật liệu đang đứng trước những thách thức lớn về năng lực tự chủ, công nghệ và phát triển bền vững. Phần lớn vật liệu thuộc các ngành bán dẫn, điện tử, hàng không vũ trụ, y sinh cao cấp, từ tính, pin thế hệ mới, hợp kim đặc chủng và nhiều loại vật liệu chiến lược khác vẫn phải nhập khẩu.

Trong khi đó, một số ngành vật liệu truyền thống còn tiêu hao nhiều năng lượng, sử dụng tài nguyên chưa hiệu quả và phát thải lớn, đồng thời phải đáp ứng yêu cầu khắt khe về bảo vệ môi trường, giảm phát thải carbon và tiêu chuẩn xanh.

Những hạn chế này làm gia tăng nguy cơ tụt hậu về công nghệ vật liệu, phụ thuộc vào nguồn cung chiến lược từ bên ngoài và chưa tham gia được các phân khúc có giá trị gia tăng cao trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Định hướng phát triển mới

Trình bày báo cáo về định hướng phát triển công nghiệp vật liệu Việt Nam trong thời gian tới tại Hội thảo tuyên truyền, phổ biến, quán triệt Kết luận số 83-KL/TW của Bộ Chính trị về phát triển công nghiệp vật liệu Việt Nam, TS. Vũ Mạnh Hùng cho biết một trong những định hướng được nêu trong báo cáo là xác định công nghiệp vật liệu là ngành công nghiệp nền tảng trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Theo đó, vật liệu được xem là yếu tố đầu vào và điều kiện tiên quyết phục vụ các lĩnh vực thiết yếu, sản phẩm công nghệ chiến lược, góp phần xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ và tự cường.

Báo cáo nhấn mạnh yêu cầu phát triển công nghiệp vật liệu có trọng tâm, trọng điểm, không dàn trải, tập trung theo ba nhóm chính: Vật liệu cơ bản, vật liệu chiến lược và vật liệu tương lai.

Công nghiệp vật liệu cũng phải chuyển mạnh từ khai thác nguyên liệu thô sang chế biến sâu trên cơ sở làm chủ công nghệ, nâng cao giá trị gia tăng trong chuỗi sản xuất trong nước. Đối với khoáng sản chiến lược, cần quản lý theo chuỗi giá trị, từ thăm dò, điều tra, quy hoạch, khai thác đến tinh chế, sản xuất vật liệu ứng dụng, tái chế và dự trữ.

Quản lý xuyên suốt chuỗi giá trị nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, tăng năng lực chế biến, sản xuất trong nước và từng bước làm chủ các công đoạn có giá trị gia tăng cao.

Công nghiệp vật liệu cần dựa trên khoa học công nghệ, tiêu chuẩn, nhân lực chất lượng cao và doanh nghiệp quốc gia.

GS.TS. Trần Đại Lâm, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho biết, Việt Nam đã hình thành những nhóm nghiên cứu chuyên sâu về vật liệu bán dẫn, đất hiếm, năng lượng, hydro, composite và lớp phủ chức năng tiên tiến. Tuy nhiên, nút thắt lớn nhất hiện nay nằm ở khả năng liên kết hệ sinh thái.

Muốn chuyển từ lợi thế tài nguyên sẵn có sang làm chủ công nghệ thực thụ, Việt Nam cần nâng cấp những năng lực nghiên cứu đang phân tán thành các chương trình công nghệ quy mô quốc gia. Các chương trình phải có mục tiêu thương mại, sản phẩm chuẩn hóa và địa chỉ ứng dụng cụ thể.

GS.TS. Trần Đại Lâm cho rằng, phát triển công nghiệp vật liệu phải đúng trọng tâm, tránh phân tán nguồn lực. Khoa học công nghệ không thể chỉ dừng trong phòng thí nghiệm hay các bài báo quốc tế, mà phải đi đến thị trường, phục vụ sản xuất. Mô hình phối hợp giữa Nhà nước kiến tạo, doanh nghiệp làm trung tâm, viện/trường làm nền tảng và địa phương làm không gian thực thi cần được thể chế hóa thành cơ chế vận hành.

Từ phòng thí nghiệm đến thị trường

Theo GS.TS. Nguyễn Đức Hòa, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, khoảng cách từ một mẫu vật liệu thử nghiệm thành công trong phòng thí nghiệm đến sản phẩm công nghiệp hoàn chỉnh được thương mại hóa là rào cản lớn đối với các nhà khoa học Việt Nam.

Điểm nghẽn tập trung ở sản xuất thử nghiệm quy mô pilot, đo kiểm, chứng nhận chất lượng, tiêu chuẩn hóa sản phẩm và thiếu vốn đầu tư mạo hiểm để nâng cao mức độ sẵn sàng công nghệ. Lực lượng kỹ sư vật liệu lành nghề có khả năng vận hành sản xuất thực tế cũng còn mỏng.

Để giải quyết tình trạng này, GS.TS. Nguyễn Đức Hòa cho rằng nghiên cứu khoa học phải gắn với bài toán thực tế của doanh nghiệp và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao ngay từ đầu. Cần thành lập các trung tâm kiểm định, đo lường quốc gia đạt chuẩn quốc tế, đồng thời xây dựng chính sách hỗ trợ rủi ro tài chính cho các dự án ứng dụng vật liệu mới. Chỉ khi giải quyết các khâu trung gian này, công nghiệp vật liệu mới có thể tự chủ và tạo giá trị gia tăng hiệu quả.

Ông Phan Xuân Thủy, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương chia sẻ, Bộ Chính trị đã xác định công nghiệp vật liệu là ngành công nghiệp nền tảng, có ý nghĩa quyết định đối với năng lực tự chủ chiến lược và sức cạnh tranh của nền kinh tế. Tinh thần chỉ đạo là chuyển từ khai thác tài nguyên thô sang làm chủ công nghệ chế biến sâu, từ phát triển chiều rộng sang chiều sâu chất lượng. Việt Nam phải từng bước nắm giữ các công đoạn có giá trị gia tăng cao trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Trong thời gian tới, Chính phủ sẽ tập trung hoàn thiện thể chế, ban hành Chiến lược quốc gia phát triển công nghiệp vật liệu đến năm 2030 và hình thành Cơ sở dữ liệu quốc gia về ngành vật liệu. Cả nước sẽ ưu tiên nguồn lực huy động từ nhiều thành phần kinh tế để làm chủ công nghệ trong các lĩnh vực vật liệu chiến lược như bán dẫn, đất hiếm, pin năng lượng và vật liệu từ tính.

Quyết sách này đòi hỏi tháo gỡ đồng bộ các điểm nghẽn về vốn, thể chế và hạ tầng kỹ thuật. Khi nghiên cứu được kết nối với doanh nghiệp, tiêu chuẩn và thị trường, công nghiệp vật liệu không chỉ đáp ứng nhu cầu trong nước mà còn tạo nền tảng để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.