Gỡ điểm nghẽn nguồn lực cho đổi mới sáng tạo tài chính - ngân hàng

Khơi thông nguồn lực cho đổi mới sáng tạo còn là tạo được sự kết nối giữa vốn, dữ liệu, công nghệ, nhân lực, môi trường thử nghiệm và thị trường. Ảnh: Agribank

Cần thay đổi cách nhìn về rủi ro

Tại Diễn đàn Đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng năm 2026 với chủ đề “Khơi thông nguồn lực cho đổi mới sáng tạo”, Phó Thống đốc NHNN Phạm Tiến Dũng cho biết, ngành Ngân hàng đã đạt những kết quả bước đầu trên bốn phương diện: thể chế cho đổi mới sáng tạo từng bước được hoàn thiện theo hướng kiến tạo, quản lý dựa trên rủi ro; hạ tầng thanh toán và dữ liệu tiếp tục được hiện đại hóa; an ninh, an toàn được coi là điều kiện tiên quyết; năng lực đổi mới tại các TCTD cũng được nâng lên. Nhiều ngân hàng đã hình thành đơn vị chuyên trách, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và công nghệ mới trong quản trị, điều hành và phát triển sản phẩm.

Theo Phó Thống đốc, đổi mới sáng tạo không thể dừng ở nghiên cứu mà phải tạo ra giá trị thiết thực, có khả năng thương mại hóa và đi vào cuộc sống. Khi đó, nguồn lực từ các TCTD, doanh nghiệp và quỹ đầu tư mới có thể được huy động cho những hoạt động này. Để một sáng kiến đi từ nghiên cứu, thử nghiệm đến thương mại hóa… thì nguồn lực không chỉ là tiền vốn mà còn bao gồm dữ liệu, công nghệ, nhân lực, môi trường thử nghiệm và cơ chế pháp lý phù hợp. Tuy nhiên, vốn vẫn là một mắt xích quan trọng, bởi khả năng tiếp cận tài chính có thể quyết định một ý tưởng có đủ điều kiện để tiếp tục hoàn thiện và mở rộng hay không.

Bài toán đặt ra là doanh nghiệp đổi mới sáng tạo thường khó được đánh giá theo những phương pháp tín dụng truyền thống. Mô hình kinh doanh mới, ít dữ liệu lịch sử, trong khi phần lớn giá trị có thể nằm ở công nghệ, sở hữu trí tuệ và những tài sản khó định giá khiến ngân hàng thiếu cơ sở để đánh giá khả năng tạo dòng tiền và mức độ rủi ro. PGS.TS. Nguyễn Thanh Phương, Phó giám đốc Học viện Ngân hàng cho rằng, đây không phải vấn đề riêng của Việt Nam. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy dòng vốn cho đổi mới sáng tạo thường gặp ba điểm nghẽn: khó định giá và sử dụng tài sản vô hình làm tài sản bảo đảm; bất cân xứng thông tin giữa doanh nghiệp công nghệ và bên cấp vốn; khoảng trống tài chính trong giai đoạn sau thử nghiệm, trước khi sản phẩm tạo được dòng tiền thương mại.

Đáng chú ý, chính giai đoạn chưa tạo được dòng tiền ổn định lại là lúc doanh nghiệp cần vốn để hoàn thiện sản phẩm, xây dựng hệ thống và mở rộng khách hàng. Nếu tiếp tục áp dụng cách đánh giá tương tự đối với doanh nghiệp đã hoạt động lâu năm, khả năng tiếp cận vốn sẽ bị hạn chế. Vì vậy, vấn đề không nằm ở nới lỏng điều kiện tín dụng, mà ở khả năng nhận diện, đánh giá và phân bổ rủi ro phù hợp với đặc thù và từng giai đoạn phát triển của doanh nghiệp đổi mới sáng tạo.

Từ thực tiễn NHTM, ông Trần Hoài Phương, Giám đốc Ngân hàng Doanh nghiệp, thành viên Ban Điều hành HDBank cho rằng, khi đánh giá doanh nghiệp mới, ngân hàng cần nhìn rộng hơn tài sản bảo đảm và bảng cân đối kế toán. Khả năng tiêu thụ sản phẩm, năng lực thanh toán của người mua, nguồn cung đầu vào và dòng tiền trong chuỗi đều là những yếu tố quan trọng để đánh giá khả năng trả nợ.

Với những lĩnh vực mới, ngân hàng vẫn có thể thiết lập giới hạn rủi ro phù hợp và xem xét từng dự án dựa trên mức độ chắc chắn của đầu ra, khả năng thương mại hóa cũng như kịch bản xấu nhất. Trường hợp quy mô dự án vượt khả năng chấp nhận của một ngân hàng, các hình thức cho vay hợp vốn hoặc cấu trúc tài chính kết hợp giữa vốn và nợ có thể được tính đến.

Không chỉ ở khâu đánh giá rủi ro, nguồn vốn cũng cần được thiết kế phù hợp với từng chặng phát triển của doanh nghiệp. Ông Nghiêm Mạnh Hùng, Phó Giám đốc phụ trách Trung tâm AI và Đổi mới sáng tạo BIDV cho rằng, một dự án ở bước ý tưởng, thử nghiệm có nhu cầu vốn và mức độ rủi ro khác với sản phẩm đã chứng minh được hiệu quả và chuẩn bị mở rộng ra thị trường. Vì vậy, cách thức cung ứng vốn cũng cần được thiết kế tương ứng.

Để những cách tiếp cận này có thể được mở rộng, PGS.TS. Nguyễn Thanh Phương đề xuất tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, nghiên cứu cơ chế chia sẻ rủi ro, phát triển các tổ chức chuyên nghiệp về định giá tài sản vô hình, đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung và cơ chế chia sẻ dữ liệu có kiểm soát. Việc phát triển các kênh vốn đa tầng cũng sẽ giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn lực phù hợp hơn với từng giai đoạn phát triển.

Khơi thông vốn cho đổi mới sáng tạo vì vậy không đồng nghĩa với hạ thấp chuẩn tín dụng hay chấp nhận rủi ro cao hơn. Vấn đề là phải có đủ dữ liệu, công cụ và phương thức phù hợp để nhận diện đúng rủi ro, từ đó thiết kế nguồn vốn tương ứng với đặc thù và từng giai đoạn phát triển của doanh nghiệp.

Kết nối các nguồn lực để tạo giá trị

Nếu vốn là một mắt xích quan trọng, dữ liệu lại là cơ sở để ngân hàng đánh giá doanh nghiệp và ra quyết định. Ông Hoàng Minh Tiến, Phó Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin (NHNN) cho biết, đến nay, ngành Ngân hàng đã đối chiếu gần 175 triệu hồ sơ khách hàng cá nhân và gần 3 triệu hồ sơ khách hàng tổ chức. NHNN cũng đã ban hành quy định về Open API với 23 chuẩn API cơ bản, cùng các yêu cầu về dữ liệu, an toàn và xác thực, làm cơ sở cho việc kết nối, chia sẻ dữ liệu và phát triển các dịch vụ liên thông.

Dù vậy, dữ liệu phục vụ đánh giá doanh nghiệp hiện còn phân tán tại nhiều cơ quan, từ thuế, bảo hiểm đến thông tin về tài sản, bằng sáng chế và công nghệ. Với doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, việc đánh giá càng khó khi nhiều đơn vị chưa có đủ lịch sử tín dụng. Theo ông Hoàng Minh Tiến, bên cạnh cơ chế kết nối, chia sẻ, cần chuẩn hóa khuôn dạng dữ liệu và phương thức kết nối giữa các hệ thống để ngân hàng có thể khai thác hiệu quả hơn.

Nhưng dữ liệu chỉ là một phần của bài toán. Để một sáng kiến đi từ ý tưởng, thử nghiệm đến thị trường, nhiều nguồn lực khác cũng cần được kết nối. Ông Nghiêm Mạnh Hùng cho rằng, startup, fintech và các cơ sở nghiên cứu thường cần đồng thời vốn, công nghệ, dữ liệu, chuyên gia, môi trường thử nghiệm và thị trường. Mô hình đổi mới mở có thể tạo không gian để ngân hàng, doanh nghiệp công nghệ và cơ sở nghiên cứu cùng phát triển, kiểm chứng sản phẩm; trong đó ngân hàng không chỉ cung cấp nguồn lực mà còn có thể trở thành khách hàng đầu tiên, thử nghiệm giải pháp trước khi mở rộng ra thị trường.

Sự kết nối này chỉ thực sự có ý nghĩa khi công nghệ và dữ liệu được chuyển hóa thành những sản phẩm, dịch vụ giải quyết được nhu cầu thực tế. Bà Ngô Thu Phương, Giám đốc Trung tâm Phát triển sản phẩm Khối Bán lẻ VietinBank cho rằng, công nghệ, dữ liệu hay AI không phải đích đến. Điều quan trọng là những công cụ này giúp ngân hàng giải quyết bài toán của khách hàng như thế nào. Thay vì phát triển thêm nhiều ứng dụng riêng lẻ, cần kết nối các năng lực công nghệ và dữ liệu để phục vụ khách hàng tốt hơn.

Theo đại diện VietinBank, đổi mới cũng cần đi hết vòng đời, từ thử nghiệm, chứng minh giá trị đến chuẩn hóa và nhân rộng. Cùng với công nghệ và dữ liệu, năng lực con người giữ vai trò quan trọng, nhất là khả năng xác định đúng bài toán và chuyển các công cụ công nghệ thành giá trị trong thực tế.

Khơi thông nguồn lực cho đổi mới sáng tạo vì vậy không chỉ là huy động thêm vốn hay đầu tư thêm công nghệ, mà còn là tạo được sự kết nối giữa vốn, dữ liệu, công nghệ, nhân lực, môi trường thử nghiệm và thị trường. Khi các nguồn lực này được kết nối hiệu quả, sáng kiến mới có điều kiện đi hết hành trình từ nghiên cứu, thử nghiệm đến ứng dụng và tạo ra giá trị thực tế.