Nhà ở xã hội phát thải thấp: Xanh hơn nhưng không đắt hơn

Nhà ở xã hội phát thải thấp phải bắt đầu từ thiết kế, vật liệu - Ảnh minh họa

Giảm phát thải nhưng không đội chi phí

Phát triển nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp đặt ra yêu cầu mới cho ngành Xây dựng: vừa tăng nguồn cung, bảo đảm khả năng chi trả, vừa tiết kiệm năng lượng và giảm tác động môi trường trong suốt vòng đời công trình. Để hiện thực hóa mục tiêu này, giải pháp cần được tính toán từ quy hoạch, thiết kế đến lựa chọn vật liệu và vận hành, thay vì chỉ bổ sung công nghệ sau khi công trình hoàn thành.

Tại Hội thảo khoa học “Nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp - Định hướng và giải pháp cho Việt Nam” do Viện Khoa học Công nghệ Xây dựng (IBST) tổ chức mới đây, TS. Nguyễn Hồng Hải, Viện trưởng IBST cho biết, Việt Nam đang đẩy mạnh phát triển nhà ở xã hội, đồng thời thực hiện cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Vì vậy, nhiệm vụ không chỉ là gia tăng số lượng nhà ở, mà còn phải nâng cao chất lượng công trình, tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải trong quá trình sử dụng.

Theo ông Hải, đây là bài toán cần sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý, đơn vị nghiên cứu, tổ chức tài chính và cộng đồng doanh nghiệp. IBST đang tăng cường khảo sát thực tiễn, nghiên cứu và hợp tác với đơn vị thiết kế, nhà sản xuất vật liệu cùng doanh nghiệp công nghệ để xây dựng hướng dẫn thiết kế nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp. Trọng tâm là những giải pháp có thể áp dụng thực tế, giảm nhu cầu năng lượng ngay từ quy hoạch, lựa chọn vật liệu phù hợp và kiểm soát chi phí đầu tư, vận hành để người dân được hưởng lợi.

Thách thức là các giải pháp xanh không được trở thành gánh nặng khiến chi phí xây dựng tăng, ảnh hưởng khả năng tiếp cận nhà ở của người thu nhập thấp. Ông Nguyễn Hữu Tiến, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học công nghệ, môi trường và Vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng) cho rằng, cần gắn phát triển nhà ở xã hội với định hướng phát triển vật liệu xây dựng và ứng phó biến đổi khí hậu của ngành Xây dựng. Các giải pháp giảm phát thải phải được nghiên cứu, lựa chọn phù hợp, bảo đảm hiệu quả môi trường nhưng không làm gia tăng áp lực chi phí đầu tư.

Từ góc độ thiết kế, TS.KTS. Nguyễn Tiến Tâm, Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội cho biết, tổ chức hướng công trình hợp lý, tận dụng gió mát, hạn chế gió lạnh, bố trí không gian đệm và tối ưu diện tích cửa kính có thể cải thiện tiện nghi nhiệt. Những điều chỉnh này giúp giảm phụ thuộc vào thiết bị làm mát, sưởi, qua đó hạn chế điện năng tiêu thụ. Hiệu quả không chỉ đến từ công nghệ được lắp đặt, mà còn bắt đầu từ cách công trình được quy hoạch và tổ chức không gian.

Từ vật liệu đến giải pháp vận hành

Trong điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa, thiết kế nhà ở xã hội cần tính đến thông gió tự nhiên, che nắng, hạn chế bức xạ nhiệt và kiểm soát độ ẩm. Những yếu tố này cần được xem xét ngay từ đầu để tạo tiện nghi cho người ở, đồng thời hạn chế nhu cầu sử dụng năng lượng lâu dài. Nếu chỉ xử lý khi công trình hoàn thành, việc điều chỉnh thường khó khăn và có thể phát sinh chi phí.

Bên cạnh phát thải trong vận hành, các-bon hàm chứa trong vật liệu và kết cấu cũng là nội dung quan trọng. Phát thải từ sản xuất vật liệu, xây dựng và thi công góp phần tạo nên dấu chân các-bon của công trình. Vì vậy, lựa chọn vật liệu, kết cấu và công nghệ thi công phù hợp có thể giảm tác động môi trường trong toàn bộ vòng đời dự án.

Với xi măng và bê tông - những vật liệu chủ yếu trong kết cấu công trình - giảm tỷ lệ clinker, sử dụng phụ gia khoáng như tro bay và xỉ hạt lò cao được đánh giá có tiềm năng giảm phát thải đáng kể. Ông Trần Quốc Thọ, Trưởng phòng Kỹ thuật Công ty CP Xi măng FiCO-YTL, giới thiệu dòng xi măng ECOCem, có mức giảm phát thải CO₂ từ 30-70% so với xi măng Portland truyền thống. Giải pháp này hướng tới giảm phát thải từ đầu vào xây dựng, thay vì chỉ tập trung vào năng lượng tiêu thụ khi công trình đi vào sử dụng.

Tại dự án nhà ở xã hội Long Bình Tân, tỉnh Đồng Nai, việc sử dụng xi măng phát thải thấp được giới thiệu có thể giảm lượng phát thải từ 25-87 kg CO₂/m² sàn, tương đương khoảng 8.000 tấn CO₂ cho toàn dự án. Kết quả này cho thấy lựa chọn vật liệu có thể tạo tác động đáng kể khi áp dụng trên quy mô công trình, đồng thời đặt ra yêu cầu đánh giá hiệu quả và tính phù hợp trong từng dự án cụ thể.

Kinh nghiệm triển khai thực tế cũng cho thấy giảm phát thải cần được tiếp cận tổng thể. Ông Trần Trọng Khánh, Tổng Giám đốc Công ty Phát triển nhà Xuân Phương chia sẻ, kinh nghiệm tại dự án nhà ở xã hội Đức Thượng, Hoài Đức, Hà Nội. Dự án tích hợp hệ thống điện mặt trời mái nhà công suất 425,72 kWp kèm pin lưu trữ, sử dụng sơn phản xạ nhiệt, đồng thời tối ưu diện tích cây xanh và mặt nước nhằm cải thiện điều kiện vi khí hậu, nâng cao chất lượng môi trường sống.

Các giải pháp trên tác động đến nhiều khía cạnh: vật liệu phát thải thấp giúp giảm các-bon hàm chứa; thiết kế thích ứng khí hậu hạn chế nhu cầu làm mát, sưởi; điện mặt trời và pin lưu trữ hỗ trợ sử dụng năng lượng hiệu quả. Tuy nhiên, để nhân rộng, mỗi giải pháp cần được cân nhắc trên cơ sở chi phí đầu tư ban đầu, chi phí vận hành, điều kiện kỹ thuật và lợi ích lâu dài đối với người sử dụng.

Với nhà ở xã hội, hiệu quả giảm phát thải chỉ bền vững khi đi cùng khả năng chi trả. Hướng dẫn thiết kế cần đưa ra các phương án phù hợp điều kiện từng dự án, làm rõ hiệu quả năng lượng, môi trường và kiểm soát tổng chi phí trong vòng đời công trình. Sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp vật liệu, đơn vị phát triển dự án và tổ chức tài chính sẽ quyết định khả năng đưa giải pháp từ nghiên cứu vào thực tiễn.

Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp không chỉ là yêu cầu môi trường bổ sung, mà còn là cơ hội nâng chất lượng nhà ở, giảm chi phí năng lượng và cải thiện điều kiện sống lâu dài. Thách thức là lựa chọn giải pháp đủ hiệu quả để giảm phát thải nhưng không khiến giá thành vượt quá khả năng chi trả của nhóm thụ hưởng chính sách.