Việt Nam trước cơ hội tiến sâu vào chuỗi cung ứng AI

Ông Frederic Neumann, Chuyên gia kinh tế trưởng khu vực châu Á, đồng Trưởng bộ phận Nghiên cứu Đầu tư Toàn cầu khu vực châu Á, HSBC.

Nền tảng điện tử tạo lợi thế cho Việt Nam

Siêu chu kỳ AI hiện tại vẫn đang mạnh mẽ. Chỉ số nhà quản trị mua hàng (PMI) trong lĩnh vực điện tử cho thấy tình hình hoạt động bền bỉ và đơn hàng mở rộng ở các mặt hàng điện tử công nghiệp, điện tử tiêu dùng và máy tính trên toàn châu Á cũng như thế giới.

Việt Nam có thể chưa sản xuất được những chip logic tiên tiến nhất hoặc bộ nhớ băng thông cao, nhưng lại cung cấp các linh kiện ít được chú ý hơn song có vai trò thiết yếu đối với hoạt động của các trung tâm dữ liệu, chẳng hạn như tủ mạng máy chủ và bảng mạch in. Việt Nam cũng đang trở thành một nhân tố quan trọng trong lĩnh vực lắp ráp và kiểm thử bán dẫn thuê ngoài (OSAT), một công đoạn xử lý hậu kỳ then chốt đối với các chip được sử dụng trong các trung tâm dữ liệu AI.

Kết quả này không phải đạt được trong một sớm một chiều. Việt Nam đã mất nhiều năm để từng bước vươn lên trong ngành điện tử châu Á đầy cạnh tranh, vốn do Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan (Trung Quốc), Trung Quốc, Singapore, Malaysia và Thái Lan chi phối. Việt Nam đã xây dựng được năng lực sản xuất và lắp ráp đáng kể trong các lĩnh vực như điện thoại thông minh, thiết bị âm thanh, màn hình, đồ gia dụng, chip cấp thấp và hàng điện tử tiêu dùng.

Nền tảng công nghiệp được xây dựng trong thời gian dài đó đã mang lại những thành quả đáng kể. Tổng kim ngạch xuất khẩu máy móc điện và điện tử năm 2025 của Việt Nam đạt 160 tỷ USD, tương đương với khoảng 30% GDP. Kinh tế Việt Nam đang tăng trưởng mạnh mẽ với kết quả tích cực trong quý III/2026 chủ yếu nhờ thương mại, sản xuất chế tạo và đầu tư vào cơ sở hạ tầng.

Các nhà sản xuất nước ngoài đã góp phần thúc đẩy mạnh mẽ đà tăng trưởng đó. Các doanh nghiệp Hàn Quốc như Samsung và LG đã xây dựng những cụm công nghiệp quy mô lớn cùng hệ sinh thái các nhà cung ứng. Gần đây, dòng vốn đầu tư trực tiếp ra nước ngoài (ODI) từ Trung Quốc đã tạo thêm động lực mới: trong ba năm qua, tổng dòng vốn ODI từ Trung Quốc vào Việt Nam đạt 9 tỷ USD, đưa Việt Nam trở thành một trong những điểm đến tiếp nhận vốn từ Trung Quốc lớn nhất Đông Nam Á.

Việt Nam đang hưởng lợi từ quá trình tái định hình công nghiệp của Trung Quốc - từ “công xưởng của thế giới” trở thành “công xưởng của các nhà máy của thế giới”, cung cấp linh kiện và thiết bị cho các nhà máy ở những nơi khác. Không nền kinh tế nào ở Đông Nam Á ghi nhận mức tăng nhập khẩu linh kiện trung gian từ Trung Quốc nhiều như Việt Nam. Nguồn nguyên liệu đầu vào này tạo ra việc làm trong lĩnh vực sản xuất và các cơ hội kinh doanh, đồng thời giúp các doanh nghiệp Việt Nam hội nhập vào các chuỗi cung ứng khu vực vốn cạnh tranh rất gay gắt.

Đối với các nhà sản xuất Trung Quốc, sức hấp dẫn của Việt Nam một phần nằm ở năng lực điện tử hình thành nhờ dòng vốn đầu tư từ Hàn Quốc trước đây. Đồng thời, Việt Nam cũng sở hữu lực lượng lao động tương đối trẻ, chi phí tương đối thấp và kỹ năng phù hợp.

Ông Justin Feng, Chuyên gia kinh tế khu vực châu Á, HSBC.

Vượt khỏi vai trò lắp ráp để gia tăng giá trị

Tuy nhiên, Việt Nam vẫn chủ yếu đảm nhiệm khâu lắp ráp cuối cùng trong khi các công ty Trung Quốc và Hàn Quốc cung cấp những linh kiện và thiết bị có giá trị gia tăng cao hơn. Những tác động lan tỏa tích cực đối với nền kinh tế trong dài hạn chưa thực sự được đảm bảo và sự bùng nổ công nghệ AI không nên dẫn đến tâm lý chủ quan. Mối lo ngại của các nhà đầu tư về chi tiêu vốn và khả năng sinh lời đang gia tăng trong khi việc mở rộng các trung tâm dữ liệu đang phải đối mặt với những hạn chế ngày càng nghiêm ngặt hơn về năng lượng, đất đai, nguồn nước, quy định quản lý và năng lực sản xuất.

Bước đi tiếp theo của Việt Nam đã rất rõ ràng: tiếp tục vươn lên trong các chuỗi cung ứng công nghiệp. Trung Quốc là một tiền lệ đáng chú ý khi đã chuyển mình từ một quốc gia lắp ráp cho các tập đoàn đa quốc gia nước ngoài thành đối thủ cạnh tranh của những doanh nghiệp hàng đầu thế giới. Trong thập kỷ qua, Việt Nam đã ghi nhận mức gia tăng độ phức tạp của cơ cấu xuất khẩu nhiều nhất châu Á, với động lực chính đến từ lĩnh vực điện tử, đồng thời, nền tảng công nghiệp còn trẻ của Việt Nam đang mở rộng trong bối cảnh lực lượng lao động tại phần lớn châu Á nhanh chóng già hóa.

Lợi thế đó chỉ có thể duy trì nếu Việt Nam tận dụng cơ hội từ làn sóng AI để nâng cao năng lực công nghiệp, thay vì chỉ mở rộng công suất sản xuất. Điều này đòi hỏi phát triển sâu rộng hơn mạng lưới nhà cung ứng trong nước, đồng thời tiếp thu thêm bí quyết kỹ thuật và kinh nghiệm thương mại từ nước ngoài.