VEFTA: Doanh nghiệp tính bài toán chi phí trước cơ hội xuất khẩu

Hội thảo “Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - EFTA (VEFTA): Cơ hội và thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam do VCC tổ chức. Ảnh: MH

Ưu đãi thuế chưa đủ tạo lợi thế

Đầu tháng 10/2026, tại Diễn đàn Cà phê SCTA ở Montreux, Thụy Sĩ, những cuộc kết nối của đoàn doanh nghiệp Việt Nam không chỉ xoay quanh chuyện mua bán cà phê. Công nghệ, nâng cao chất lượng và phát triển sản phẩm cũng là nội dung trao đổi với đối tác. Theo Bộ Công Thương, đoàn có doanh nghiệp hoạt động ở nhiều khâu, từ sản xuất, kinh doanh cà phê nhân đến chế biến và cung cấp thiết bị.

Bài toán này cũng hiện diện trong câu chuyện cà phê: doanh nghiệp có thể gặp đối tác tại diễn đàn, nhưng việc hợp tác còn phụ thuộc vào chất lượng sản phẩm và năng lực cung ứng. Chi phí chuẩn bị vì thế không thể bỏ qua.

Vấn đề càng đáng quan tâm khi Việt Nam và bốn nước thuộc Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA), gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein, đã ký hiệp định VEFTA ngày 18/10/2026. Tại hội thảo “Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EFTA (VEFTA): Cơ hội và thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam” do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức ngày 11/11, các đại biểu tập trung làm rõ những điều kiện để doanh nghiệp tận dụng cam kết sau khi hiệp định có hiệu lực.

Theo số liệu của Cục Hải quan được dẫn tại hội thảo, thương mại hai chiều Việt Nam - EFTA năm 2025 đạt khoảng 1,92 tỷ USD, tăng gần 29% so với năm trước. Việt Nam xuất khẩu 405 triệu USD, gồm giày dép, dệt may, thủy sản, thiết bị điện, điện tử và cơ khí; nhập khẩu khoảng 1,52 tỷ USD, chủ yếu là máy móc, thiết bị, dược phẩm và đầu vào công nghệ cao.

Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế VCCI, ví việc chinh phục những thị trường này như có “một tấm giấy thông hành đủ sức nặng để bước vào những thị trường khó tính khác”.

Với VEFTA, các nước EFTA cam kết xóa bỏ thuế quan đối với hơn 90% số dòng thuế ngay khi hiệp định có hiệu lực, tương đương 99,5% kim ngạch nhập khẩu từ Việt Nam. Theo nội dung được công bố tại hội thảo, hàng công nghiệp, kể cả thủy sản, thuộc diện cam kết thuế suất 0% ngay; nhiều nông sản như cà phê, gạo, rau quả, mật ong được xóa bỏ hoặc cắt giảm thuế.

EFTA không phải liên minh thuế quan. Thụy Sĩ và Liechtenstein dùng chung biểu thuế, còn Na Uy và Iceland có biểu thuế riêng. Với nông sản, tỷ lệ dòng thuế được xóa bỏ ngay tại Thụy Sĩ khoảng 40%, Na Uy 53% và Iceland 74%. Vì vậy, doanh nghiệp phải xác định đúng thị trường, mã hàng, quy tắc xuất xứ và thủ tục chứng nhận trước khi tính khoản thuế tiết kiệm được vào giá chào bán.

Nâng cao chất lượng chế biến và hoàn thiện sản phẩm là một trong những yêu cầu để doanh nghiệp mở rộng cơ hội xuất khẩu. Ảnh: DN

Chi phí để bước vào thị trường

Một mức thuế nhập khẩu thấp hơn có thể tạo thêm dư địa cạnh tranh về giá. Nhưng để được hưởng mức thuế ấy, hàng hóa phải đáp ứng điều kiện xuất xứ; để được người mua lựa chọn, sản phẩm còn phải đáp ứng các yêu cầu về chất lượng, an toàn và độ ổn định của nguồn cung.

Bà Nguyễn Sơn Trà, Phụ trách Phòng WTO, Đàm phán và Thực thi Hiệp định, Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên, Bộ Công Thương, lưu ý các yêu cầu nghiêm ngặt tại EFTA về truy xuất nguồn gốc, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Để tận dụng ưu đãi, doanh nghiệp cần chủ động nguyên liệu, hệ thống quản lý và chứng từ xuất xứ. Bà cũng chỉ ra sức ép cạnh tranh và chi phí tuân thủ có thể gia tăng, nhất là với doanh nghiệp hạn chế về nguồn lực, công nghệ.

Từ góc nhìn kinh doanh, thay đổi nguồn nguyên liệu để phù hợp quy tắc xuất xứ có thể kéo theo điều chỉnh kế hoạch sản xuất. Việc lưu giữ chứng từ, kiểm soát chất lượng hoặc nâng cấp thiết bị cũng đòi hỏi nguồn lực.

Điều đáng cân nhắc là mức thuế giảm không thể được nhìn riêng khỏi giá thành. Nếu chi phí chuẩn bị, vận chuyển và phân phối tăng, lợi thế thuế quan có thể bị thu hẹp. Vì thế, câu hỏi thực tế không chỉ là được giảm bao nhiêu thuế, mà còn phải chuẩn bị những gì để đáp ứng yêu cầu người mua.

Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế VCCI, lưu ý: “ưu đãi thuế quan không đồng nghĩa doanh nghiệp đương nhiên được hưởng lợi”.

Đây cũng là vấn đề được phản ánh qua khảo sát của VCCI về Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA), không phải VEFTA. Theo khảo sát được dẫn tại hội thảo, khoảng một phần ba doanh nghiệp chưa tận dụng được ưu đãi thuế quan vì không đáp ứng quy tắc xuất xứ.

Ngoài nhà máy, đường đi của hàng hóa cũng làm phát sinh những tính toán riêng. Bà Nguyễn Phương Linh, Trưởng phòng Hội nhập kinh tế tài chính, Cục Quản lý nợ và Kinh tế Đối ngoại, Bộ Tài chính, cho biết nhiều doanh nghiệp Việt Nam đưa hàng đến đầu mối ở châu Âu như Bỉ hoặc Đức, rồi chia nhỏ lô để phân phối tiếp sang thị trường Bắc Âu. Phương án quá cảnh cần được xem xét cùng quy định xuất xứ và điều kiện hưởng ưu đãi, chứ không chỉ theo chi phí vận chuyển.

Riêng với đơn hàng nông sản, việc xác định thị trường đích từ sớm còn giúp doanh nghiệp lựa chọn quy trình kiểm soát phù hợp. Yêu cầu của cơ quan quản lý và nhà phân phối cần được đối chiếu trước khi chào giá, tránh sửa hồ sơ về sau.

Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, việc tìm đối tác, xây dựng kênh phân phối, chuẩn hóa quản trị và huy động nguồn lực đầu tư đều cần thời gian.

VEFTA đã ký nhưng đến ngày 11/11/2026 chưa có hiệu lực. Bộ Tài chính đang chuẩn bị nghị định về biểu thuế. Doanh nghiệp cần theo dõi tiến độ phê chuẩn, văn bản hướng dẫn và chưa đưa ưu đãi chưa áp dụng vào giá bán như một lợi ích đã có.

Từ những cuộc kết nối cà phê tại Thụy Sĩ, câu chuyện trở lại với những phần việc cụ thể: rà soát nguyên liệu, hoàn thiện chứng từ, tính giá thành, tìm hiểu khách hàng và tổ chức vận chuyển. Khi ưu đãi thuế quan chính thức có hiệu lực, mỗi doanh nghiệp sẽ có phương án riêng, tùy sản phẩm, thị trường lựa chọn và khả năng trang trải chi phí chuẩn bị.