[Emagazine] 'Mài ngọc' cho khát vọng đổi mới sáng tạo quốc gia - Kỳ 4

Để một ý tưởng công nghệ hay một mô hình đổi mới sáng tạo (ĐMST) đi từ phòng thí nghiệm ra thị trường, nguồn vốn luôn được ví như dòng dưỡng chất sống còn. Thế nhưng trong thực tế, dòng vốn tín dụng ngân hàng và các doanh nghiệp ĐMST vẫn chưa dễ tìm được tiếng nói chung khi vấp phải khoảng cách về tài sản bảo đảm, thời hạn đầu tư lẫn khẩu vị rủi ro. Khát vọng chuyển đổi số (CĐS) quốc gia không thể thực hiện trọng vẹn khi dồn trọn gánh nặng lên vai tín dụng ngân hàng, mà đang rất cần một lời giải căn cơ từ xây dựng hạ tầng dữ liệu liên thông và thiết lập một cấu trúc vốn đa tầng đồng bộ cho toàn bộ hệ sinh thái.

NHỮNG ĐIỂM "LỆCH PHA"
TRONG NHU CẦU VỐN

Nhìn từ thực tiễn cho thấy hiện còn nhiều rào cản mang tính đặc thù đang khiến dòng vốn ngân hàng và doanh nghiệp công nghệ khó tìm được điểm chung. Qua công tác quản lý trên địa bàn, bà Trương Thu Hòa, Giám đốc NHNN Khu vực 4 cho biết, việc ngân hàng và doanh nghiệp chưa hoàn toàn tìm được ‘tiếng nói chung’ trong lĩnh vực ĐMST và CĐS xuất phát từ các rào cản mang tính đặc thù ngành.

Trong đó, rào cản lớn nhất khiến ngân hàng và doanh nghiệp ‘lệch pha’ về tài sản đảm bảo: Các dự án ĐMST, CĐS chủ yếu hình thành tài sản vô hình (phần mềm, thuật toán, quyền sở hữu trí tuệ, mô hình kinh doanh số, …); trong khi đó, quy định hiện hành của các ngân hàng đang yêu cầu về tài sản đảm bảo có tính thanh khoản cao như bất động sản hay máy móc, nhà xưởng vật chất.

Thứ hai, độ trễ và rủi ro của mô hình kinh doanh mới: Doanh nghiệp công nghệ, khởi nghiệp thường có tỷ lệ rủi ro cao ở giai đoạn đầu, dòng tiền chưa ổn định và khó dự báo chính xác; ngược lại, bản chất hoạt động của ngân hàng thương mại là kinh doanh dòng vốn huy động từ người dân, bắt buộc phải đặt yếu tố an toàn hệ thống và kiểm soát tỷ lệ nợ xấu lên hàng đầu.

Thứ ba, khoảng cách về năng lực thẩm định: Cán bộ tín dụng ngân hàng thường có chuyên môn sâu về tài chính, kế toán nhưng lại thiếu công cụ và kiến thức chuyên ngành để định giá chính xác giá trị thương mại của một giải pháp công nghệ hay một dự án chuyển đổi số.

Sự ‘lệch pha’ này còn bộc lộ sâu sắc hơn ở cấu trúc thời hạn và khẩu vị rủi ro giữa hai bên. Ông Nguyễn Đức Tài, Giám đốc Tài chính (CFO) Meey Group phân tích, tài sản quan trọng nhất của doanh nghiệp công nghệ không phải là nhà xưởng, đất đai hay máy móc, mà là công nghệ, dữ liệu, sở hữu trí tuệ, đội ngũ nhân lực và năng lực kiến tạo thị trường.

Tuy nhiên, đây cũng chính là những tài sản khó định giá và khó tiếp cận nguồn vốn nhất theo các phương thức tín dụng truyền thống. Không chỉ lệch pha về tài sản bảo đảm, ‘điểm nghẽn’ hiện còn nằm ở việc lệch pha về thời hạn vốn. ĐMST cần nguồn vốn dài hạn theo chu kỳ nghiên cứu, phát triển và thương mại hóa nhiều năm, trong khi các sản phẩm tài chính hiện tại thường yêu cầu thời gian hoàn vốn sớm.

Bên cạnh đó là lệch pha về rủi ro. Hoạt động nghiên cứu và phát triển luôn đi kèm xác suất thất bại cao, trong khi tín dụng truyền thống phải tuân thủ những nguyên tắc kiểm soát rủi ro chặt chẽ. Ngoài ra còn lệch pha về giai đoạn phát triển, bởi từ khởi tạo, tăng trưởng đến niêm yết, doanh nghiệp cần những loại vốn có khẩu vị rủi ro khác nhau, nhưng thị trường hiện chưa hình thành cơ chế dẫn vốn đồng bộ theo từng giai đoạn.

Nút thắt này càng trở nên phức tạp hơn khi tình trạng bất cân xứng thông tin và khoảng trống dữ liệu định giá tài sản trí tuệ vẫn đang là thách thức hiện hữu. Làm rõ hơn những khó khăn trong khai thác và chia sẻ dữ liệu, ông Hoàng Minh Tiến - Phó Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin (Ngân hàng Nhà nước) cho rằng, các ngân hàng vẫn thiếu thông tin về khách hàng, đặc biệt là những doanh nghiệp ĐMST mới thành lập, chưa có nhiều lịch sử tín dụng để ngân hàng có thể tra cứu, đánh giá. Trong khi đó, dữ liệu liên quan đến doanh nghiệp có thể đang được lưu trữ tại các bộ, ngành khác nhau.

Ví dụ, thông tin về thuế, bảo hiểm thuộc Bộ Tài chính; dữ liệu tài sản bất động sản thuộc ngành tài nguyên; trong khi các bằng sáng chế, tài sản trí tuệ lại do Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) quản lý. Việc thiếu cơ chế chia sẻ tập trung và thiếu chuẩn kết nối dữ liệu liên thông khiến ngân hàng không thể có được bức tranh toàn diện và kịp thời về lịch sử hoạt động hay uy tín của doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo.

Làm rõ thêm rào cản cốt lõi này từ góc độ điều hành vĩ mô, Phó Thống đốc NHNN Phạm Tiến Dũng nhấn mạnh, khi ngân hàng cấp vốn dựa trên sở hữu trí tuệ, câu hỏi đầu tiên là tài sản đó được định giá bao nhiêu, chủ thể nào đủ năng lực định giá. Đây là bài toán phức tạp do giá trị công nghệ biến động nhanh, phụ thuộc vào khả năng ứng dụng, thị trường, mức độ cạnh tranh, vòng đời của từng sản phẩm.

MINH BẠCh THÔNG TIN,
ĐÁP ỨNG CHUẨN MỰC TÍN DỤNG

Trước những điểm nghẽn về tài sản thế chấp truyền thống, lối mở thực tế đang được các ngân hàng thương mại tiên phong định hình thông qua việc bám sát dòng tiền và chuỗi giá trị thực tế của thị trường.

Chia sẻ kinh nghiệm thúc đẩy cho vay ĐMST thời gian qua, ông Trần Hoài Phương, thành viên Ban điều hành, Giám đốc Ngân hàng Doanh nghiệp, Ngân hàng TMCP Phát triển Thành phố Hồ Chí Minh (HDBank) cho biết, các ngân hàng đã và đang thay đổi góc nhìn thẩm định rủi ro bằng cách bám sát chuỗi giá trị thực tế. Điểm nghẽn lớn nhất của doanh nghiệp công nghệ không chỉ là thiếu tài sản thế chấp hữu hình, mà nằm ở việc tổ chức tín dụng chưa hiểu rõ dòng tiền vận hành của họ.

Kinh nghiệm thực tiễn tại HDBank cho thấy, khi cho vay theo chuỗi cung ứng, ngân hàng nhìn vào ‘cánh trái’ (khoản phải thu) và ‘cánh phải’ (khoản phải trả) của doanh nghiệp để thiết lập quan hệ đối tác toàn diện. Dư nợ cho vay theo chuỗi của HDBank đã đạt khoảng 1,2 tỷ USD, minh chứng cho việc ngân hàng sẵn sàng tài trợ cho nhà cung cấp bao bì của các tập đoàn đa quốc gia như Nestlé hay nhà phân phối của Unilever dù đòn bẩy tài chính cao, bởi ngân hàng kiểm soát được tính thanh khoản và khả năng tiêu thụ thực tế của sản phẩm. Khi chuyển sang lĩnh vực công nghệ, ngân hàng cũng xác định một hạn mức rủi ro kiểm soát để thử nghiệm các cấu trúc tài trợ mới như vốn lai (mezzanine financing) kết hợp giữa nợ và vốn cổ phần.

Không chỉ cần nguồn vốn và dữ liệu, việc hình thành hệ sinh thái ĐMST có sự tham gia chủ động của các ngân hàng cũng được xem là hướng đi quan trọng.

Dẫn kinh nghiệm quốc tế, ông Nghiêm Mạnh Hùng, Phó Giám đốc phụ trách Trung tâm AI và ĐMST, Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV) cho biết, tại Hàn Quốc các ngân hàng và tập đoàn tài chính lớn đều có những trung tâm hội tụ nguồn lực và tri thức, trong đó các phòng thí nghiệm ĐMST mở thường tạo ra nhiều sản phẩm có giá trị cho xã hội và thị trường. Nhiều doanh nghiệp khởi nghiệp thành công, thậm chí tạo ra các tỷ phú công nghệ, cũng phát triển từ những mô hình tận dụng nguồn lực của các ngân hàng lớn để bước ra thị trường. Từ những kinh nghiệm này, các ngân hàng tại Việt Nam cần tiên phong xây dựng những mô hình hỗ trợ ĐMST, không chỉ dừng lại ở việc cung ứng vốn, mà còn mở rộng vai trò kiến tạo và kết nối hệ sinh thái.

Từ những thực tế này có thể thấy, ngân hàng sẵn sàng đồng hành, nhưng bản thân các giải pháp sáng tạo phải chứng minh được giá trị ứng dụng và khả năng sinh lời thương mại.

Phó Thống đốc NHNN Phạm Tiến Dũng chia sẻ, một ngân hàng từng khẳng định sẵn sàng đầu tư khoảng 2.000 - 3.000 tỷ đồng mỗi năm, tạo thêm nguồn lực để phát triển, ứng dụng các giải pháp công nghệ mới. Các tổ chức tín dụng, doanh nghiệp, quỹ đầu tư đều có thể tham gia đầu tư cho ĐMST. Điều kiện quan trọng là sản phẩm tạo ra phải mang lại giá trị thiết thực cho phát triển kinh tế - xã hội, có khả năng tạo doanh thu, phát triển thành hoạt động kinh doanh bền vững. Nghiên cứu cần hướng tới khả năng ứng dụng, thương mại hóa. Một công nghệ có giá trị cần tìm được doanh nghiệp tiếp nhận, môi trường thử nghiệm, khách hàng sử dụng. Khi chuỗi liên kết này vận hành hiệu quả, nguồn vốn đầu tư mới có khả năng quay vòng, tiếp tục nuôi dưỡng các sáng kiến tiếp theo.

Ở chiều ngược lại, bản thân các doanh nghiệp ĐMST cũng phải chủ động hoàn thiện năng lực nội tại để đáp ứng chuẩn mực tín dụng và tạo dựng niềm tin thị trường. Bên cạnh đó, để tăng sức kết nối giữa vốn ngân hàng, bản thân doanh nghiệp ĐMST cũng cần nâng cao năng lực quản trị, minh bạch hóa số liệu tài chính để tạo dựng niềm tin vững chắc với các tổ chức tín dụng; khuyến khích các doanh nghiệp ĐMST chủ động chuẩn bị hồ sơ phương án kinh doanh thật rõ ràng, minh bạch hóa dòng tiền và liên hệ trực tiếp với các tổ chức tín dụng để được hướng dẫn chính xác nhất, tránh các thủ tục trung gian không đáng có.

Muốn thực hiện được mục tiêu kết nối hệ sinh thái, tăng khả năng hấp thụ vốn cho doanh nghiệp ĐMST, PGS.TS Nguyễn Thanh Phương cho rằng, cần thiết phải xây dựng hạ tầng cơ sở dữ liệu dùng chung và cơ chế chia sẻ dữ liệu có kiểm soát. Nếu không sẽ rất khó triển khai các sản phẩm tài chính mới, cũng như thúc đẩy hoạt động ĐMST.

THIẾT LẬP HẠ TẦNG DỮ LIỆU
VÀ HOÀN THIỆN CẤU TRÚC VỐN ĐA TẦNG

Vấn đề khai thác dữ liệu cũng nhận được sự quan tâm đặc biệt từ cơ quan lập pháp trong mối tương quan với an toàn hệ thống và giải pháp thị trường tổng thể.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng cho rằng, nếu có cơ sở dữ liệu đầy đủ, được xác thực, ngân hàng sẽ có cơ sở cho vay, nhất là cho vay không cần tài sản bảo đảm. Các dữ liệu về đăng ký doanh nghiệp, hóa đơn điện tử, xuất nhập khẩu, bảo hiểm, nếu được xác thực, cập nhật và chia sẻ đúng quy định, sẽ giúp ngân hàng đánh giá sát hơn tình hình hoạt động, khả năng trả nợ; mở rộng cho vay dựa trên dòng tiền, hợp đồng, khoản phải thu, giảm phụ thuộc vào tài sản bảo đảm. Để cơ chế này phát huy hiệu quả, cần rõ nguyên tắc khai thác dữ liệu, cơ quan xác thực, cập nhật, trách nhiệm bảo mật và xử lý dữ liệu sai lệch. Cần phân biệt thông tin công khai với dữ liệu về thuế, hóa đơn, bí mật kinh doanh; tận dụng hạ tầng sẵn có, tránh đầu tư trùng lặp, đồng thời bảo đảm ngân hàng tự chủ thẩm định và chịu trách nhiệm về an toàn cho vay.

Cùng với nguồn vốn, cần có giải pháp tổng thể về thị trường tiêu thụ trong nước, quốc tế, xúc tiến thương mại và quản trị doanh nghiệp. Bởi nếu vay vốn mà không có thị trường đầu ra và các giải pháp hỗ trợ khác, doanh nghiệp cũng không mặn mà vay. Khi hoạt động kinh doanh được quản trị tốt, doanh nghiệp mới chứng minh được dòng tiền, tạo cơ sở để tổ chức tín dụng cho vay.

Tuy nhiên, nguồn lực tài chính cho ĐMST không thể đặt trọn vẹn lên vai tín dụng ngân hàng, mà cần có sự sẻ chia trách nhiệm từ nhiều cấu phần của thị trường tài chính. Phó Thống đốc Phạm Tiến Dũng cũng nhấn mạnh, việc khơi thông nguồn lực cần được nhìn theo cả hệ sinh thái, thay vì đặt toàn bộ bài toán tài chính lên tín dụng ngân hàng. Thị trường vốn cho ĐMST cũng cần thêm các cấu phần hỗ trợ. Vốn đầu tư mạo hiểm còn hạn chế, trong khi cơ chế chia sẻ rủi ro giữa Nhà nước, quỹ đầu tư, tổ chức tín dụng, nhà đầu tư cần tiếp tục hoàn thiện.

Nhiều chuyên gia nhấn mạnh, để KHCN, ĐMST và chuyển đổi số thực sự trở thành động lực tăng trưởng đột phá giai đoạn 2026 - 2030, yêu cầu cấp thiết đặt ra là phải khơi thông các kênh dẫn vốn, hoàn thiện cơ chế chính sách và nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực. Trong đó, giảm áp lực lên hệ thống ngân hàng, phát triển và tháo gỡ những điểm nghẽn trong huy động nguồn lực xã hội là những nhiệm vụ trọng tâm. Trước hết, theo TS. Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương, cần đẩy nhanh tăng vốn cho các ngân hàng thương mại Nhà nước, tạo thuận lợi để các ngân hàng tiếp cận nguồn vốn quốc tế, đồng thời kiểm soát cạnh tranh lãi suất huy động. Đây là những vấn đề cần được đánh giá thận trọng, trên cơ sở cân đối giữa yêu cầu tăng trưởng, chi phí vốn và an toàn hệ thống.

Bên cạnh tín dụng ngân hàng, phát triển thị trường tài chính, đặc biệt là thị trường cổ phiếu, trái phiếu và các công cụ nợ, được xác định là hướng đi quan trọng để đa dạng hóa nguồn lực. Việc thị trường chứng khoán Việt Nam được nâng hạng mở ra cơ hội thu hút dòng vốn quốc tế, nhưng cũng đòi hỏi tiếp tục cải cách hạ tầng, cơ chế giao dịch và điều kiện tiếp cận của nhà đầu tư nước ngoài. Trong đó, sự phối hợp giữa Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính có ý nghĩa quan trọng nhằm tạo thuận lợi cho dòng vốn ngoại, phát triển công cụ phòng ngừa rủi ro tỷ giá nhưng vẫn bảo đảm an toàn hệ thống.

Đối với thị trường trái phiếu doanh nghiệp, yêu cầu đặt ra là khắc phục những hạn chế về minh bạch thông tin, xếp hạng tín nhiệm và bảo vệ nhà đầu tư. Phát triển thị trường trái phiếu phải đi đôi với nâng cao trách nhiệm của tổ chức phát hành và nhà đầu tư, tạo nền tảng cho doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn trung và dài hạn. Đặc biệt, đối với doanh nghiệp KHCN, ĐMST, khó khăn chủ yếu nằm ở việc định giá và sử dụng tài sản trí tuệ làm tài sản bảo đảm. Điều này đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ chế định giá, quản lý rủi ro và mở rộng khả năng tiếp cận vốn. Việc tiếp tục cải cách thủ tục hành chính và tăng cường phối hợp giữa các cơ quan quản lý có ý nghĩa quan trọng trong khơi thông nguồn lực đầu tư cho ĐMST.

Từ góc nhìn doanh nghiệp, việc hình thành cấu trúc vốn đa tầng đồng bộ chính là giải pháp căn cơ để khơi thông điểm nghẽn tài chính theo từng vòng đời công nghệ. Ông Nguyễn Đức Tài đề xuất xây dựng cấu trúc vốn nhiều tầng, vận hành liên thông, phù hợp với từng giai đoạn phát triển của doanh nghiệp, thay vì phụ thuộc vào một nguồn vốn duy nhất. Cụ thể, cấu trúc này bao gồm nhiều tầng vốn: vốn nghiên cứu và phát triển (R&D) từ ngân sách nhà nước và các quỹ phát triển KHCN để hiện thực hóa ý tưởng; vốn hạt giống và vốn mạo hiểm để đưa công nghệ trở thành sản phẩm khả thi; vốn tăng trưởng dành cho doanh nghiệp đã có doanh thu và mô hình kinh doanh được kiểm chứng. Cùng với đó là vốn tín dụng ĐMST, với mô hình đánh giá tín dụng dựa trên doanh thu định kỳ, hợp đồng, dòng tiền và chấp nhận cổ phần, tài sản vô hình của doanh nghiệp công nghệ làm tài sản bảo đảm bên cạnh các tài sản cố định truyền thống; vốn chiến lược để phát triển doanh nghiệp thành hệ sinh thái. Cuối cùng là thị trường vốn, giúp doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận nguồn vốn quy mô lớn, nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

“Doanh nghiệp không nhất thiết phải trải qua đầy đủ cả sáu tầng vốn, nhưng cần xác định rõ mình đang ở giai đoạn nào, loại vốn nào phù hợp và phải đáp ứng những điều kiện gì để chuyển sang tầng vốn tiếp theo”, Giám đốc Tài chính Meey Group khẳng định.

CHUYỂN HÓA GIÁ TRỊ
VÀO CHẤT LƯỢNG TĂNG TRƯỞNG CỦA NỀN KINH TẾ

Tuy nhiên, việc khơi thông dòng vốn đa tầng không thể dừng lại ở bài toán tài chính thuần túy, mà phải chuyển hóa thành giá trị thực tiễn đo lường được trên bình diện toàn nền kinh tế.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từng chỉ rõ, kết quả từ ĐMST thực tế chưa tương xứng với chủ trương, nguồn lực và đặc biệt là với quyết tâm chính trị rất cao; chưa tạo ra nhiều sản phẩm chiến lược cụ thể; chưa đóng góp rõ nét vào tăng trưởng, năng suất lao động và năng lực quản trị quốc gia.

Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không còn là nhận thức, chủ trương hay nguồn lực, mà là năng lực tổ chức thực hiện và trách nhiệm đến cùng của từng cơ quan, từng đơn vị, nhất là người đứng đầu. Nơi nào người đứng đầu trực tiếp chỉ đạo thì có sản phẩm, kết quả cụ thể; nơi nào làm hình thức thì chuyển biến hạn chế. Nói cách khác, chúng ta đã làm khá tốt phần mở đường, nhưng phần ra sản phẩm, ra doanh thu, ra tăng trưởng thì còn chậm và chưa đáp ứng được kỳ vọng cũng như yêu cầu đặt ra.

Đứng trước thực tiễn này, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng chỉ rõ, tác động của ĐMST cần được nhìn nhận từ những kết quả cụ thể đối với từng chủ thể của nền kinh tế. Đối với nền kinh tế, phải góp phần tăng năng suất, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn và nguồn lực, tạo ra sản phẩm, dịch vụ, ngành nghề và thị trường mới.

Đối với Nhà nước, ĐMST phải góp phần đổi mới quản trị, nâng cao chất lượng dịch vụ công và giải quyết tốt hơn các vấn đề phát triển. Đối với doanh nghiệp, phải gắn trực tiếp với hoạt động sản xuất, kinh doanh, từ ứng dụng, đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng, giảm chi phí, mở rộng thị trường và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Đặc biệt, với người dân, thành quả cuối cùng của ĐMST phải được thể hiện bằng những thay đổi cụ thể trong đời sống, phải tạo ra việc làm nhiều hơn, thu nhập cao hơn, sản phẩm và dịch vụ tốt hơn, chất lượng cuộc sống ngày càng được nâng lên.

Theo Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng, giai đoạn tới cần chuyển mạnh từ ‘có hoạt động’ sang ‘có kết quả’ ĐMST, từng bước phát triển và hoàn thiện hệ sinh thái ĐMST. Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đề nghị các Bộ, ngành, địa phương, viện nghiên cứu, trường đại học, cộng đồng doanh nghiệp và các chủ thể liên quan tập trung vào ba nhóm nhiệm vụ trọng tâm. Trong đó, cần xác định rõ trách nhiệm ĐMST của từng Bộ, ngành, địa phương và người đứng đầu. Mỗi bộ, ngành cần xác định các bài toán ĐMST trọng tâm; đưa mục tiêu, nhiệm vụ và chỉ tiêu ĐMST vào kế hoạch phát triển ngành, lĩnh vực phụ trách, đồng thời bố trí nguồn lực và định kỳ đánh giá kết quả, tác động.

Đồng thời, thúc đẩy mạnh mẽ đổi mới công nghệ trong doanh nghiệp và phát triển thị trường KHCN. Mục tiêu là từng bước hình thành dòng chảy thực sự giữa nhu cầu của doanh nghiệp với nguồn cung công nghệ, chuyên gia, tài chính, sở hữu trí tuệ, các tổ chức trung gian và thị trường. Phát triển hệ thống ĐMST quốc gia, nguồn nhân lực và hợp tác quốc tế. Các trung tâm ĐMST cần trở thành đầu mối kết nối doanh nghiệp, viện, trường, chuyên gia, nhà đầu tư và các nguồn lực, tập trung vào lợi thế, bài toán và nhu cầu thực tế. Các viện nghiên cứu, trường đại học được yêu cầu vừa nâng cao chất lượng nghiên cứu, vừa thúc đẩy chuyển giao, thương mại hóa, phát triển doanh nghiệp khởi nghiệp ĐMST và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

Đặc biệt, theo Chiến lược phát triển KHCN, ĐMST được phê duyệt tại Quyết định số: 604/QĐ-TTg ngày 2/4/2026, Việt Nam đặt mục tiêu vào nhóm 40 quốc gia dẫn đầu về GII năm 2030. Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt mục tiêu đến năm 2045 Việt Nam thuộc nhóm 30 quốc gia dẫn đầu thế giới về ĐMST. Để đạt được 2 mục tiêu trên, Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân cho rằng, trước hết cần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đặc biệt là nhân lực chất lượng cao phục vụ các ngành công nghệ chiến lược và đội ngũ có trình độ sau đại học. Việt Nam cũng cần đẩy mạnh công bố khoa học quốc tế và gia tăng số lượng bằng sáng chế, những sản phẩm liên quan trực tiếp đến năng lực ĐMST.

“Điều quan trọng là sự tham gia của doanh nghiệp vào hoạt động ĐMST, nghiên cứu và phát triển. Các doanh nghiệp Việt Nam cần đầu tư mạnh mẽ hơn nữa, cả về tài chính và con người, từng bước đưa công nghệ và chuyển đổi số vào hoạt động sản xuất, kinh doanh nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm, gia tăng giá trị và tăng năng suất lao động. Chỉ khi doanh nghiệp thực sự vào cuộc, Việt Nam mới có thể đạt các mục tiêu về ĐMST đến năm 2030 và 2045”, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh.

Để thúc đẩy doanh nghiệp tham gia sâu vào hệ sinh thái ĐMST quốc gia, TS. Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam cho rằng, trước hết cần xây dựng môi trường đầu tư, kinh doanh an toàn, ổn định và đủ cởi mở để khuyến khích ĐMST. ĐMST luôn gắn với thử nghiệm và chấp nhận rủi ro, vì vậy thể chế cần tạo điều kiện để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư cho nghiên cứu, phát triển và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Hệ thống pháp luật cũng cần mở rộng các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), khuyến khích tinh thần kinh doanh mạo hiểm và tạo cơ hội để các chủ thể ĐMST có thể bắt đầu lại sau những thất bại.

Cùng với đó là đầu tư đồng bộ hạ tầng phục vụ KH&CN như mạng 5G, 6G, trung tâm dữ liệu, hạ tầng năng lượng, các phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D)..., đồng thời có cơ chế thu hút mạnh mẽ nguồn lực tư nhân tham gia phát triển các lĩnh vực này. Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao thông qua đổi mới giáo dục theo hướng tăng tính thực hành, chú trọng các kỹ năng về STEM, AI và công nghệ mới, đồng thời có chính sách thu hút nhân tài trong và ngoài nước.

Đồng thời cần có cơ chế, chính sách để khuyến khích doanh nghiệp đầu tư nhiều hơn cho KHCN, tăng cường liên kết với các viện nghiên cứu, trường đại học. Nhà nước cần có cơ chế tạo động lực, như ưu tiên các sản phẩm, dịch vụ có hàm lượng KHCN và ĐMST trong mua sắm công, thúc đẩy quá trình thương mại hóa các sản phẩm R&D của cả khu vực công - tư. Đây sẽ là động lực quan trọng để nâng cao năng lực công nghệ và sức cạnh tranh của quốc gia trong bối cảnh mới, TS. Lê Duy Bình khẳng định.