[Emagazine] Tiết kiệm năng lượng: Mở cửa ra biển lớn - Bài 2

Nhận thức sâu sắc tầm quan trọng của tín dụng xanh, Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) Nguyễn Ngọc Cảnh cho biết, thời gian qua NHNN đã không ngừng hoàn thiện hành lang pháp lý, cơ chế chính sách, triển khai đồng bộ các giải pháp để thúc đẩy hoạt động tín dụng xanh; nhận diện, đánh giá và quản lý rủi ro về môi trường và xã hội trong hoạt động cấp tín dụng; qua đó nâng cao trách nhiệm của hệ thống ngân hàng đóng góp và đồng hành cùng mục tiêu tăng trưởng xanh chung của đất nước.

Theo đó, ngành Ngân hàng đã tham gia thúc đẩy tài chính xanh từ khá sớm. Ngay từ năm 2015, NHNN đã ban hành các văn bản định hướng thúc đẩy tín dụng xanh, đồng thời yêu cầu các tổ chức tín dụng (TCTD) tăng cường quản lý rủi ro môi trường - xã hội trong hoạt động cấp tín dụng. Nội dung này tiếp tục được lồng ghép trong các chiến lược phát triển của ngành như Đề án phát triển ngành Ngân hàng đến năm 2025, định hướng đến năm 2030, Đề án ngân hàng xanh và các chương trình tái cơ cấu hệ thống TCTD. Theo đó, các TCTD được định hướng ưu tiên phân bổ vốn cho các lĩnh vực năng lượng tái tạo, sử dụng năng lượng tiết kiệm, cũng như các ngành mang lại lợi ích môi trường. Đồng thời, nhiều chương trình tín dụng cụ thể đã được triển khai, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp như sản xuất sạch, nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp hữu cơ và kinh tế tuần hoàn, với các cơ chế ưu đãi về lãi suất, tài sản bảo đảm và quản lý rủi ro.

Chủ trương này được hiện hóa rõ rệt từ số lượng và quy mô của các TCTD tham gia tín dụng xanh trong những năm qua. Bà Hà Thu Giang, Vụ trưởng Vụ Tín dụng các ngành kinh tế (NHNN) cho biết, hoạt động cấp tín dụng xanh ghi nhận nhiều kết quả tích cực về số lượng TCTD tham gia và quy mô dư nợ.

Dưới lăng kính quản trị của các ngân hàng thương mại, tiêu chí xét duyệt vốn xanh ngày càng tiệm cận chuẩn quốc tế. Ông Nguyễn Hưng, Tổng giám đốc Ngân hàng TMCP Tiên Phong (TPBank), cho biết ngân hàng đánh giá toàn diện 3 trụ cột ESG khi xem xét cấp tín dụng. Để tiếp cận nguồn vốn xanh hoặc các gói tín dụng ưu đãi, doanh nghiệp cần đáp ứng một số tiêu chí cốt lõi.

Thứ nhất, dự án hoặc hoạt động phải có tác động tích cực rõ ràng đến môi trường, như tiết kiệm năng lượng, sử dụng năng lượng tái tạo, giảm phát thải khí nhà kính, hoặc xử lý chất thải hiệu quả.

Thứ hai, doanh nghiệp cần tuân thủ đầy đủ các quy định pháp luật về môi trường và xã hội, không có tiền lệ vi phạm nghiêm trọng.

Thứ ba, cần có hệ thống quản lý ESG rõ ràng, bao gồm quy trình nhận diện, đo lường và kiểm soát rủi ro. Thứ tư, minh bạch dữ liệu và báo cáo là yếu tố then chốt. Các chỉ số ESG cơ bản như phát thải, tiêu hao năng lượng, sử dụng nước… cần được đo lường và công bố một cách nhất quán, tránh nguy cơ "tẩy xanh" cho ngân hàng.

Để tạo nguồn lực vững vàng cho người dân, doanh nghiệp tiếp cận tín dụng khi cần, ngân hàng không ngừng mở rộng nguồn lực tài chính xanh. Ông Kamijo Hiroki, Phó Tổng Giám đốc Ngân hàng TMCP Việt Nam Thịnh Vượng (VPBank) cho biết, giai đoạn 2020-2025, VPBank đã huy động thành công hơn 2,5 tỷ USD nguồn vốn tài chính bền vững từ các định chế tài chính phát triển hàng đầu thế giới, bao gồm khoản vay liên kết bền vững trị giá 1,2 tỷ USD và phát hành trái phiếu bền vững quốc tế 300 triệu USD. Kết quả nổi bật là dư nợ tài chính xanh của VPBank tăng trưởng mạnh từ 1.586 tỷ đồng năm 2020 lên hơn 45.500 tỷ đồng vào quý I/2026, tập trung vào các lĩnh vực năng lượng tái tạo, giao thông bền vững, kinh tế tuần hoàn và nông nghiệp xanh. Những nỗ lực này đã giúp VPBank liên tục được ghi nhận tại nhiều giải thưởng quốc tế về tài chính khí hậu, quản trị ESG và phát triển bền vững, khẳng định vai trò tiên phong của ngân hàng trong thúc đẩy tăng trưởng xanh tại Việt Nam.

Thế nhưng, sự chuẩn bị kỹ lưỡng từ phía nguồn cung lại đối mặt với thực tế giải ngân ảm đạm do những điểm nghẽn từ phía cầu. Bà Nguyễn Thị Thu Hà, Phó Trưởng ban Ban chỉ đạo ESG Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam (Agribank) thừa nhận tỷ lệ giải ngân thực tế vẫn thấp. Nguyên nhân gốc rễ là do chi phí chuyển đổi xanh quá cao, thời gian thu hồi vốn dài, đi kèm với thủ tục chứng nhận "xanh" phức tạp. Bên cạnh đó, sự thiếu hụt về nguồn nhân lực, công nghệ sản xuất, và đặc biệt là hệ thống dữ liệu môi trường thiếu tích hợp khiến việc đo lường trở thành bài toán khó cho cả ngân hàng lẫn doanh nghiệp. Về mặt cơ chế hỗ trợ lãi suất, ngân hàng đang chịu áp lực lớn khi phải ứng vốn trước, hoàn trả sau thông qua các quy trình hồ sơ phức tạp và trách nhiệm giải trình cao hơn tín dụng thông thường.

TS. Bùi Thanh Minh Phó Giám đốc chuyên môn Văn phòng Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV) nhấn mạnh, điều đáng lo ngại hiện nay không phải là thiếu chính sách mà là làm thế nào để chính sách được thực thi hiệu quả, giúp doanh nghiệp thực sự tiếp cận được nguồn vốn xanh. Ở đây cũng cần làm rõ trách nhiệm của Nhà nước, thay vì đặt toàn bộ trách nhiệm lên vai các ngân hàng thương mại. Bởi các ngân hàng thương mại vẫn hoạt động theo nguyên tắc thị trường và lợi nhuận. Do đó, Nhà nước cần sử dụng nguồn lực ngân sách để cấp bù lãi suất, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp cận mức hỗ trợ 2%.

“Ngoài chuyển đổi xanh, nền tảng này cần gắn với chuyển đổi số. Nếu có một cơ quan trung gian thực hiện số hóa toàn bộ dữ liệu liên quan đến chuyển đổi xanh và kết nối với hệ thống ngân hàng thì việc tiếp cận vốn sẽ thuận lợi hơn rất nhiều. Doanh nghiệp chỉ cần nhập thông tin, tọa độ địa lý là có thể tra cứu dữ liệu về điện, nước, phát thải... Qua đó từng bước hoàn thiện dữ liệu phục vụ đánh giá tín dụng xanh. Khi có dữ liệu đầy đủ, các ngân hàng hoàn toàn có thể dựa trên đó để đưa ra quyết định cho vay. Điều này vừa giảm chi phí vốn cho doanh nghiệp, vừa tạo cơ chế chia sẻ trách nhiệm và lợi ích giữa các bên trong hệ sinh thái. Nếu không làm được như vậy, chúng ta sẽ tiếp tục gặp khó khăn trong việc kết nối giữa bên cung và bên cầu vốn xanh”, TS. Bùi Thanh Minh chia sẻ.

Để đáp ứng tổng nhu cầu đầu tư 670 - 700 tỷ USD đến năm 2050 (riêng thích ứng biến đổi khí hậu là 368 tỷ USD), Phó Thống đốc NHNN Nguyễn Ngọc Cảnh khẳng định việc chỉ dựa vào tín dụng ngân hàng là bất khả thi. Dù ngành ngân hàng rất nỗ lực, song cần phải đa dạng hóa nguồn lực tài chính, đòi hỏi sự tham gia của các kênh vốn trong và ngoài nước, đặc biệt từ khu vực tư nhân và thị trường vốn (ở đây là thị trường chứng khoán), hợp lực cùng hệ thống ngân hàng để đáp ứng yêu cầu chuyển đổi xanh và phát triển bền vững của đất nước. Điều này đòi hỏi cần tăng cường, vận động mọi nguồn lực cho mục tiêu tăng trưởng xanh quốc gia, đặc biệt là từ thị trường vốn trái phiếu xanh, tín dụng xanh, thị trường các-bon và các nguồn huy động quốc tế bên cạnh nguồn vốn từ ngân sách nhà nước.Việc mở rộng các kênh vốn đầu tư tài chính xanh từ nhiều khu vực, thị trường không chỉ góp phần giảm áp lực lên hệ thống ngân hàng mà quan trọng nhất còn tạo điều kiện huy động nguồn vốn trung - dài hạn linh hoạt, an toàn và hiệu quả hơn cho mục tiêu chung của quốc gia, phù hợp với xu hướng tài chính xanh toàn cầu.

Bà Phạm Thị Thanh Tùng, Phó Vụ trưởng Vụ Tín dụng các ngành kinh tế cho biết, NHNN đang xây dựng và trình Chính phủ một cơ chế mới theo hướng phân định rõ vai trò giữa ngân hàng và ngân sách nhà nước. Theo đó, các TCTD sẽ thực hiện đúng chức năng cốt lõi là thẩm định và cho vay, trong khi việc hỗ trợ lãi suất sẽ do ngân sách nhà nước thực hiện thông qua hệ thống kho bạc. Đồng thời, chính quyền địa phương sẽ chủ động sử dụng ngân sách địa phương, kết hợp với hỗ trợ từ ngân sách trung ương, để lựa chọn và hỗ trợ các doanh nghiệp phù hợp với nhu cầu thực tiễn trên địa bàn. Cách tiếp cận này không chỉ giúp giảm áp lực cho hệ thống ngân hàng, mà còn nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực, bảo đảm chính sách đi vào thực chất và đúng đối tượng thụ hưởng.

Trong thời gian tới, NHNN sẽ tập trung vào hai trọng tâm chính: Thứ nhất, hoàn thiện khung pháp lý về tín dụng xanh, đặc biệt là các quy định liên quan đến hỗ trợ lãi suất và xác định danh mục đối tượng thụ hưởng. Thứ hai, tiếp tục nghiên cứu, tham mưu các cơ chế hỗ trợ cho các TCTD thông qua các công cụ chính sách như tái cấp vốn, chiết khấu, điều chỉnh tỉ lệ dự trữ bắt buộc… nhằm tạo thêm nguồn lực cho hoạt động cho vay xanh.

Song song với dòng vốn tín dụng, Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Tâm cho biết, Bộ đã ban hành và triển khai Danh mục Phân loại xanh - một công cụ chính sách quan trọng nhằm nhận diện, đánh giá và thúc đẩy các dự án đầu tư thân thiện môi trường. Tiến tới, Bộ Tài chính cho biết cùng các bộ, ngành liên quan đang nỗ lực hoàn thiện khung chính sách tài chính để tạo động lực mạnh mẽ hơn cho khu vực tư nhân; triển khai các chính sách ưu đãi thuế, tín dụng ưu tiên và quỹ hỗ trợ đổi mới sáng tạo, đồng thời nghiên cứu cơ chế hợp tác công - tư trong các dự án hạ tầng số và năng lượng tái tạo.

Một bước tiến mới cho thị trường tài chính xanh, theo Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Tâm vừa thông tin, Bộ Tài chính đang xây dựng khung thể chế và sẽ trình Chính phủ liên quan đến sàn giao dịch carbon; tiếp tục thúc đẩy phát triển thị trường tài chính xanh, thị trường carbon, và công cụ tài chính bền vững. Bộ Tài chính đặt mục tiêu đến năm 2030, Việt Nam sẽ hình thành thị trường carbon trong nước hoạt động hiệu quả, kết nối với các thị trường khu vực và toàn cầu. Đây sẽ là nền tảng quan trọng để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng xanh toàn cầu, đồng thời tận dụng nguồn lực tài chính trong nước và quốc tế.

Khi nội lực quốc gia cần thêm trợ lực, sự tham gia của dòng vốn quốc tế và các cơ chế tài trợ linh hoạt chính là mảnh ghép cuối cùng. Phó Tổng Giám đốc EVN Nguyễn Đình Phước, EVN đang tập trung triển khai các nhiệm vụ đầu tư phát triển nguồn và lưới điện theo định hướng Quy hoạch điện VIII điều chỉnh. Trong bối cảnh nhu cầu vốn cho các dự án điện ngày càng lớn, EVN coi trọng việc mở rộng hợp tác với các tổ chức tài chính quốc tế trong đó có ADB.

Hai bên sẽ tập trung hợp tác ở ba lĩnh vực trọng tâm trong 5 năm tới gồm: Nghiên cứu và đề xuất lộ trình ứng dụng công nghệ sản xuất, đồng đốt sinh khối và khả năng ứng dụng amoniac xanh và hydrogen xanh tại các nhà máy điện than và điện khí - những bước đi tiên phong trong giảm phát thải và chuyển đổi năng lượng; phát triển kết nối lưới điện khu vực, lưới điện liên quốc gia và các dự án năng lượng tái tạo, mở rộng giao thương điện năng xuyên biên giới - góp phần xây dựng một lưới điện khu vực mạnh mẽ và linh hoạt; các giải pháp thúc đẩy đầu tư và mở rộng quy mô hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS), nâng cao độ an toàn và khả năng thích ứng của hệ thống điện trong bối cảnh năng lượng tái tạo ngày càng chiếm tỷ trọng lớn.

Những mô hình hợp tác như trên trở thành nguồn động lực rất lớn cho các nhà đầu tư tham gia vào thị trường. Ông Phùng Xuân Minh, Chủ tịch HĐQT Saigon Ra, kiến nghị Chính phủ và các cơ quan chức năng Việt Nam cần tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện khung cơ chế tài chính xanh nhằm huy động được khả năng sức mạnh nội lực quốc gia và sự hợp tác, hỗ trợ hiệu quả của các nguồn lực đầu tư quốc tế và khả năng nội lực tổng hợp quốc gia, theo phương thức vốn: Công – Tư – Quốc tế. Phát triển mô hình tài chính hỗn hợp (blended finance), kết hợp vốn ưu đãi quốc tế (ODA, GCF, ADB, IFC) với vốn thương mại trong nước để chia sẻ rủi ro giữa khu vực công – tư và chuyển giao kinh nghiệm thẩm định ESG. Thành lập quỹ bảo lãnh và bảo hiểm rủi ro tài chính xanh là cần thiết để hỗ trợ các dự án tiềm năng nhưng chưa đủ điều kiện vay thương mại, đặc biệt là các dự án có rủi ro cao hoặc thời gian hoàn vốn dài.

Cần tiếp tục chuẩn hóa quy trình thẩm định, công bố thông tin và xác minh độc lập cho trái phiếu xanh, trái phiếu bền vững và các công cụ tài chính ESG; đồng thời mở rộng hệ thống các tổ chức có thẩm quyền xác minh; đồng thời tăng phối hợp liên Bộ, ngành trong việc vận hành taxonomy để tránh chồng chéo. Chính phủ tiếp tục xem xét áp dụng ưu đãi thuế và phí cho nhà đầu tư và doanh nghiệp phát hành có đánh giá Xếp hạng tín nhiệm các công cụ tài chính xanh nhằm nâng cao độ tin cậy của thị trường. Khuyến khích triển khai các khoản vay gắn lãi suất với KPI ESG như giảm phát thải hoặc sử dụng năng lượng sạch, qua đó tạo động lực cho doanh nghiệp chủ động cải thiện hiệu suất bền vững, ông Phùng Xuân Minh đề xuất.

Việc thu hút vốn quốc tế cũng đòi hỏi môi trường đầu tư thông thoáng. Ông Nguyễn Trung Thắng, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), thời gian tới cần tập trung tháo gỡ các điểm nghẽn về cơ chế, chính sách, trong đó sớm ban hành và hoàn thiện các văn bản hướng dẫn liên quan đến mua sắm công xanh, tín dụng xanh và các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân. Cùng với đó, cần đơn giản hóa thủ tục hành chính, điều kiện tiếp cận các ưu đãi để doanh nghiệp dễ dàng tham gia vào quá trình chuyển đổi xanh. Việc xây dựng và hoàn thiện cơ sở dữ liệu, hệ thống thông tin về các dự án xanh cũng được xem là yêu cầu cấp thiết nhằm nâng cao tính minh bạch và khả năng kết nối nguồn lực.

“Chỉ khi các nút thắt được tháo gỡ, rủi ro được chia sẻ công bằng, dòng vốn mới thực sự chảy mạnh mẽ và kiến tạo nên một nền kinh tế bền vững đúng nghĩa”, một chuyên gia khẳng định.