Cơ cấu lại vốn nhà nước: Giữ đúng chỗ, rút đúng nơi

Cao tốc Cầu Giẽ - Ninh Bình là một trong 5 tuyến đường được VEC huy động nguồn lực đầu tư

Căn cứ vào vai trò, năng lực và yêu cầu phát triển

Ông Nguyễn Vũ Hoan, Thành viên Hội đồng thành viên Tổng Công ty Lương thực miền Bắc (Vinafood 1) cho biết, biên lợi nhuận của ngành lương thực vốn rất mỏng nên khó tạo sức hút với nhà đầu tư. Trong khi đó, ở một lĩnh vực đòi hỏi nguồn vốn lớn, theo ông Trần Công Hòa, Thành viên Hội đồng thành viên Tổng công ty Đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam (VEC), vốn điều lệ của VEC đã được tăng từ 1.100 tỷ đồng lên 39.000 tỷ đồng. Việc bổ sung vốn được kỳ vọng tạo thêm nguồn lực để doanh nghiệp tiếp tục huy động vốn và tham gia các dự án hạ tầng quy mô lớn. Hai câu chuyện ở chiều khác nhau cho thấy cơ cấu lại vốn phải căn cứ vào vai trò, năng lực và yêu cầu phát triển của từng doanh nghiệp.

Từ góc độ nghiên cứu, ông Tyler Nguyễn Mạnh Dũng, Giám đốc Cấp cao Nghiên cứu Chiến lược Thị trường, Chứng khoán HSC nhấn mạnh: “Cơ cấu lại vốn nhà nước có phạm vi rộng hơn hoạt động thoái vốn”. Theo ông Dũng, điều chỉnh sở hữu tại doanh nghiệp niêm yết có thể tăng nguồn cung, cải thiện tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng và thanh khoản. Tuy nhiên, sức hút phụ thuộc định giá, cấu trúc chào bán, nhu cầu nhà đầu tư và xử lý đất đai, tài sản công, pháp lý. Hiệu quả thoái vốn phụ thuộc chất lượng triển khai từng thương vụ, thay vì chỉ ở tiến độ.

Thông tin từ Bộ Tài chính, cả nước có khoảng 12.000 doanh nghiệp nhà nước vào đầu những năm 1990, đến nay con số này giảm còn 695, trong đó có 497 doanh nghiệp 100% vốn nhà nước và 198 doanh nghiệp có vốn nhà nước chi phối. Đáng nói là kết quả, tiến độ thực hiện sắp xếp, cổ phần hóa, thoái vốn nhà nước giai đoạn 2022-2025 còn chậm, không đạt kế hoạch đề ra. Số liệu của Bộ Tài chính cho thấy, đến hết năm 2025, chưa có doanh nghiệp hoàn thành cổ phần hóa; có 4 doanh nghiệp đã hoàn thành việc sáp nhập và 4 doanh nghiệp đang triển khai phương án giải thể doanh nghiệp; hoàn thành thoái vốn tại 17 doanh nghiệp trong số 146 doanh nghiệp thực hiện thoái vốn.

Từ phía cơ quan quản lý, ông Doãn Thanh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Phát triển Doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính) cho rằng, tiến độ chậm do năng lực thực thi, tâm lý sợ sai, Hiện pháp luật nhiều tầng nấc và phân cấp chưa triệt để. Ông Tuấn đề xuất bảo vệ người thực thi đúng quy định, đơn giản hóa, thống nhất khung pháp lý về định giá tài sản và xử lý đất đai và phân quyền gắn với giám sát sau thực hiện.

Quản trị quyết định giá trị

Cơ cấu danh mục là bước đầu. Vốn nhà nước chỉ phát huy vai trò khi doanh nghiệp có năng lực quản trị và trách nhiệm giải trình tương xứng. Nghị quyết số 79-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước áp dụng nguyên tắc quản trị của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD).

Theo Viện Thành viên Hội đồng Quản trị Việt Nam (VIOD), trong nhóm 481 doanh nghiệp niêm yết thuộc chỉ số VNX All Share năm 2025, có 155 doanh nghiệp có vốn nhà nước. Dù chỉ chiếm khoảng 32% số doanh nghiệp, nhóm này lại chiếm tới 42% tổng vốn hóa, cho thấy quy mô và sức ảnh hưởng đáng kể của khu vực có vốn nhà nước trên thị trường chứng khoán.

Trao quyền phải đi cùng đo lường hiệu quả, minh bạch tài chính. Quyết định số 2306/QĐ-BTC của Bộ Tài chính, có hiệu lực từ ngày 20/8/2026, đã cụ thể hóa cách đánh giá hiệu quả đối với doanh nghiệp do Bộ Tài chính làm đại diện chủ sở hữu. Với doanh nghiệp Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ, việc đánh giá dựa trên các chỉ tiêu như doanh thu, lợi nhuận sau thuế, ROE, ROA, tiến độ thực hiện hoặc giải ngân dự án và kết quả thực hiện nhiệm vụ được giao. Đối với doanh nghiệp Nhà nước nắm giữ trên 50% đến dưới 100% vốn điều lệ, hiệu quả tổng thể còn được xem xét sau khi loại trừ tác động của các nhiệm vụ không vì lợi nhuận, nhiệm vụ chính trị, quốc phòng, an ninh và một số yếu tố khách quan.

Bà Hà Thu Thanh, Chủ tịch Hội đồng Quản trị VIOD, nhấn mạnh: “Nguồn lực chỉ có thể tạo ra giá trị khi được đặt trên một nền tảng quản trị hiệu quả.”

Vì vậy, cơ cấu lại vốn nhà nước giai đoạn 2026-2030 không chỉ là thoái vốn, mà quan trọng hơn là xác định đúng nơi Nhà nước cần nắm giữ, tập trung nguồn lực và nâng cao hiệu quả quản trị. Kết quả vì thế không chỉ đo bằng số tiền thu về, mà còn ở chất lượng danh mục đầu tư và năng lực phát triển của doanh nghiệp sau cơ cấu lại.