Xuất khẩu qua thương mại điện tử: Dư địa tỷ USD, năng lực vẫn 'đuối sức'

Diễn đàn Thương mại điện tử Xuyên biên giới VOIEF 2026

Dư địa lớn, năng lực chưa theo kịp

Ngày 8/10, Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM) phối hợp với Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương) cùng Kênh truyền hình Kinh tế - Tài chính VITV tổ chức Diễn đàn Thương mại điện tử Xuyên biên giới VOIEF 2026 với chủ đề “Những tác động từ chuyển đổi số trong lĩnh vực hải quan”.

Phát biểu tại diễn đàn, bà Trịnh Thu Hiền, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết, xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử của Việt Nam vẫn chiếm tỷ trọng khiêm tốn. Kim ngạch khoảng 4,4 tỷ USD trên tổng kim ngạch 930 tỷ USD cho thấy dư địa để mở rộng kênh xuất khẩu này còn rất lớn.

Theo bà Hiền, để khai thác hiệu quả cơ hội từ thương mại điện tử xuyên biên giới, doanh nghiệp cần tập trung vào ba vấn đề chính gồm mặt hàng, thị trường và thông tin hỗ trợ.

Về mặt hàng, cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam khá đa dạng, từ nông nghiệp đến công nghiệp chế biến, chế tạo, với các nhóm sản phẩm từ rau, củ, quả đến dệt may, da giày, máy vi tính và điện tử.

Tuy nhiên, phần lớn hàng hóa vẫn được xuất khẩu qua các kênh truyền thống, trong khi giao dịch xuyên biên giới trên nền tảng thương mại điện tử còn hạn chế, chủ yếu tập trung ở một số nhóm hàng tiêu dùng. Khoảng trống này vừa cho thấy hạn chế hiện tại, vừa mở ra cơ hội để doanh nghiệp nghiên cứu sản phẩm phù hợp với từng thị trường, đồng thời tính toán bài toán vận chuyển và giao nhận ngay từ đầu.

Theo bà Hiền, thương mại điện tử có thể trở thành kênh bổ trợ quan trọng cho hoạt động xuất khẩu, nhất là với doanh nghiệp nhỏ và vừa, khi giúp tiếp cận người mua quốc tế với chi phí và quy mô phù hợp hơn.

Việt Nam hiện xuất khẩu tới nhiều quốc gia, với kim ngạch 9 tháng năm 2026 đạt khoảng 888 tỷ USD. Tuy nhiên, hoạt động xuất khẩu qua thương mại điện tử vẫn tập trung nhiều ở các thị trường gần.

Khoảng cách địa lý càng lớn thì yêu cầu về vận tải, logistics, thông quan và quy định tại nước sở tại càng phức tạp. Vì vậy, doanh nghiệp không chỉ lựa chọn thị trường theo nhu cầu tiêu dùng mà còn phải đánh giá khả năng đáp ứng về vận chuyển, thủ tục và các điều kiện kinh doanh tại thị trường mục tiêu.

Bên cạnh sản phẩm và thị trường, thông tin cũng là yếu tố quyết định khả năng tham gia thương mại điện tử xuyên biên giới. Doanh nghiệp cần tiếp cận thông tin đầy đủ, chính xác, kịp thời, đồng thời chủ động tìm hiểu quy định của nước nhập khẩu. Nắm chắc yêu cầu của thị trường sẽ giúp doanh nghiệp hạn chế rủi ro và chủ động hơn trong quá trình giao dịch.

Ở góc độ logistics, ông Nguyễn Xuân Hùng, Trưởng ban E-Logistics, Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA) cho rằng, logistics và thương mại điện tử ngày càng gắn chặt với nhau. Để đáp ứng yêu cầu mới, VLA đã thành lập Ban Dịch vụ Logistics cho thương mại điện tử, bên cạnh Ban Chuyển đổi số.

Theo ông Hùng, VLA hướng tới đồng hành với doanh nghiệp và cơ quan quản lý, góp phần tạo dòng chảy thông tin thông suốt giữa các bên trong chuỗi. Chuyển đổi số đang làm thay đổi căn bản phương thức trao đổi, xử lý và kết nối thông tin trong hoạt động logistics.

Chuẩn hóa dữ liệu

Ông Trần Đình Toản - Trưởng ban Thương mại điện tử xuyên biên giới của Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM) cho rằng, điểm nghẽn lớn của doanh nghiệp Việt Nam khi thương mại điện tử xuyên biên giới phát triển là năng lực số chưa theo kịp yêu cầu cạnh tranh.

Doanh nghiệp đã nhận thức rõ hơn về vai trò của thương mại điện tử, nhưng đầu tư bài bản vẫn chưa phổ biến. Điều này khiến hiệu quả khai thác các nền tảng chưa đạt kỳ vọng, trong khi nguồn lực dành cho chuyển đổi số vẫn còn hạn chế.

Trong bối cảnh cạnh tranh trên các nền tảng ngày càng cao, chi phí tuân thủ và vận hành cũng gia tăng. Nếu thiếu năng lực số để tối ưu quy trình, kiểm soát chi phí và quản trị hoạt động, doanh nghiệp sẽ khó duy trì sức cạnh tranh.

Việc phụ thuộc quá nhiều vào nhà cung cấp dịch vụ bên ngoài có thể giải quyết bài toán trước mắt, nhưng về dài hạn sẽ tạo rủi ro chiến lược và gây sức ép lên biên lợi nhuận.

“Doanh nghiệp cần từng bước xây dựng năng lực của chính mình, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào nhà cung cấp dịch vụ”, ông Toản nhấn mạnh.

Theo VECOM, cơ quan quản lý và các tổ chức xúc tiến cần tăng cường hỗ trợ để doanh nghiệp nâng năng lực số. Quyết định 626 đã đề cập việc xây dựng chương trình thương mại số cho thương mại điện tử xuyên biên giới; định hướng này cần sớm được cụ thể hóa thành các chương trình có khả năng triển khai trên thực tế.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều nước đã có chính sách hỗ trợ trực tiếp doanh nghiệp. Singapore có chương trình Go Digital; Hàn Quốc hỗ trợ bằng voucher cho các giải pháp số và nền tảng thương mại điện tử. Việt Nam cũng bắt đầu quan tâm đến cơ chế tương tự, trong đó chính sách voucher được đề cập trong Luật Phát triển công nghiệp số.

Theo ông Toản, cần thúc đẩy hệ sinh thái số và các nền tảng dùng chung, đồng thời chuyển chính sách thành những chương trình cụ thể, có mục tiêu và đo lường được hiệu quả.

Từ góc độ logistics, ông Nguyễn Xuân Hùng cho rằng, chuẩn hóa dữ liệu sẽ trở thành yêu cầu then chốt khi hệ thống công nghệ thông tin của cơ quan hải quan được nâng cấp. Doanh nghiệp là chủ hàng nhưng thuê doanh nghiệp logistics thực hiện thủ tục cần yêu cầu nhà cung cấp tuân thủ chuẩn dữ liệu; trường hợp tự thực hiện cũng phải chủ động tìm hiểu và đáp ứng các yêu cầu mới.

Theo ông Hùng, có hai nhóm nội dung cần được chuẩn hóa. Thứ nhất, dữ liệu khai báo phải thống nhất về khái niệm và trường thông tin để các hệ thống có thể kết nối, xử lý chính xác. Thứ hai, cần chuẩn hóa mã tự động, các chỉ số và thông tin liên quan đến thuế, nhập khẩu của từng thị trường. Đây là nền tảng để doanh nghiệp tham gia hiệu quả vào môi trường hải quan điện tử.

VLA hướng tới xây dựng hệ sinh thái logistics số. Ban Logistics hiện có 4 doanh nghiệp tham gia, đều hoạt động trong lĩnh vực công nghệ thông tin, với định hướng trở thành đầu mối về logistics và thông tin logistics. VLA cũng kết nối với các đối tác công nghệ để mở rộng khả năng hỗ trợ doanh nghiệp.

Theo ông Hùng, trong giai đoạn tới cần đặc biệt chú trọng hạ tầng và khả năng kết nối thông tin. Khi thương mại điện tử xuyên biên giới phát triển, tốc độ lưu chuyển hàng hóa sẽ phụ thuộc ngày càng nhiều vào tốc độ xử lý thông tin và thủ tục. Vì vậy, kết nối thống nhất giữa doanh nghiệp, đơn vị logistics và cơ quan hải quan sẽ là điều kiện quan trọng để nâng hiệu quả xuất nhập khẩu.

PGS.TS. Trịnh Thị Thu Hương, Phó Chủ tịch Hiệp hội Phát triển nhân lực Logistics Việt Nam (VALOMA) cho rằng, sự gắn kết ngày càng chặt chẽ giữa thương mại điện tử và logistics đang đặt ra yêu cầu mới đối với nguồn nhân lực.

Theo bà Hương, năng lực số là yêu cầu đầu tiên. Các cơ sở giáo dục cần trang bị cho người học kiến thức công nghệ và khả năng làm việc trong môi trường số. Hoạt động xuyên biên giới phức tạp hơn, khi nhân lực logistics phải xử lý đồng thời đơn hàng, vận chuyển, quy định hàng hóa, thủ tục và yêu cầu riêng của từng thị trường nhập khẩu.

Tuân thủ (compliance) cũng là yêu cầu không thể thiếu. Doanh nghiệp phải xác định sản phẩm đáp ứng quy định, tiêu chuẩn và điều kiện của thị trường đích trước khi đưa lên nền tảng và thực hiện giao dịch.

Nhân lực logistics đồng thời cần khả năng thích ứng, linh hoạt và quản trị thông tin, bởi thông tin được luân chuyển liên tục giữa người bán, sàn thương mại điện tử, đơn vị logistics, cơ quan quản lý và khách hàng.

Theo đó, chương trình đào tạo về logistics và thương mại điện tử cần tăng kết nối với doanh nghiệp, cập nhật yêu cầu thực tế, đồng thời trang bị năng lực công nghệ, kiến thức về thương mại xuyên biên giới và kỹ năng tuân thủ. Đây là nền tảng để doanh nghiệp Việt Nam không chỉ tham gia sâu hơn vào thương mại điện tử xuyên biên giới mà còn biến kênh này thành động lực mới cho xuất khẩu.