Muốn giảm rác nhựa, hãy bắt đầu từ chiếc túi khi đi siêu thị

Muốn giảm rác nhựa, hãy bắt đầu từ chiếc túi khi đi siêu thị ảnh: minh họa

Bán lẻ trở thành "mắt xích" quan trọng của kinh tế tuần hoàn

Ông Nguyễn Trung Thắng, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Tài nguyên và Môi trường (ISPAE) - Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, mỗi năm thế giới sản xuất hơn 400 triệu tấn nhựa, trong đó khoảng 23 triệu tấn rò rỉ ra môi trường. Vi nhựa đã xuất hiện trong thực phẩm, không khí và cơ thể con người. OECD cảnh báo nếu không có biện pháp mạnh, lượng rác thải nhựa toàn cầu có thể tăng gấp ba lần vào năm 2060.

Trước áp lực đó, nhiều quốc gia đang chuyển từ tư duy xử lý chất thải sang quản lý toàn bộ vòng đời sản phẩm nhựa, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), tăng cường tái chế và sử dụng vật liệu thay thế.

Tại Việt Nam, mỗi năm phát sinh khoảng 3,1-3,7 triệu tấn chất thải nhựa, trong khi tỷ lệ tái chế còn thấp và chủ yếu dựa vào khu vực phi chính thức. Điều này tạo áp lực lớn lên hệ thống xử lý rác, đồng thời ảnh hưởng đến môi trường biển, nông nghiệp, thủy sản và du lịch.

Theo ông Nguyễn Trung Thắng, Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách quan trọng như Luật Bảo vệ môi trường 2020, cơ chế EPR, Đề án phát triển kinh tế tuần hoàn và các chương trình giảm rác thải nhựa. Đặc biệt, Kết luận số 81 của Bộ Chính trị xác định phát triển kinh tế tuần hoàn và giảm chất thải nhựa không chỉ là nhiệm vụ môi trường mà còn là động lực đổi mới mô hình tăng trưởng.

Trong tiến trình này, ngành bán lẻ giữ vai trò then chốt khi tiếp cận hàng chục triệu lượt người tiêu dùng mỗi ngày. Những thay đổi về bao bì, túi đựng hay các chương trình khuyến khích tái sử dụng có thể tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ tới hành vi tiêu dùng.

Từ năm 2022, ISPAE phối hợp cùng Hans Seidel Foundation và nhiều doanh nghiệp triển khai chương trình "Ngày không sử dụng túi nilon" vào ngày 3/7 hằng năm. Sau ba năm, chương trình đã thu hút sự tham gia của Central Retail, AEON Việt Nam, Lotte Mart Việt Nam, MM Mega Market, TH true MART... góp phần hình thành thói quen sử dụng túi tái sử dụng, phân loại rác tại nguồn và thúc đẩy tiêu dùng xanh.

Ông Axel Neubert, Trưởng đại diện Hans Seidel Foundation (HSF) tại Việt Nam cho rằng, quá trình phát triển nhanh của nền kinh tế cần song hành với đổi mới bền vững. Trong đó, khu vực tư nhân đóng vai trò trung tâm nhờ khả năng sáng tạo và phát triển các giải pháp xanh, góp phần xây dựng nền kinh tế bền vững hơn.

Đồng bộ chính sách để giảm nhựa dùng một lần

Theo bà Quách Thị Xuân, đại diện Tổ chức Môi trường Thái Bình Dương (Pacific Environment), giảm rác thải nhựa không thể chỉ là trách nhiệm của nhà sản xuất mà cần sự tham gia của toàn bộ chuỗi giá trị, từ nhà bán lẻ, sàn thương mại điện tử, người tiêu dùng đến cơ quan quản lý.

Bà Xuân cho rằng, chính sách cần xác định rõ sản phẩm nhựa dùng một lần nào thực sự cần thiết. Những sản phẩm không cần thiết phải được loại bỏ, còn các sản phẩm bắt buộc sử dụng cần được thay thế bằng vật liệu thân thiện hoặc thiết kế lại để giảm phát sinh chất thải.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy xu hướng này đang diễn ra mạnh mẽ khi 91 quốc gia đã cấm một phần hoặc toàn bộ túi nhựa dùng một lần và hơn 130 quốc gia ban hành quy định đối với nhiều sản phẩm nhựa khác. Song song với đó, cơ chế EPR, chương trình đặt cọc hoàn trả và các chính sách khuyến khích thiết kế bao bì tái sử dụng đang được triển khai rộng rãi.

Theo bà Kim Thị Thúy Ngọc (ISPAE), nghiên cứu năm 2021 cho thấy mỗi siêu thị tại Việt Nam sử dụng trung bình 104.000 túi nilon mỗi ngày, tương đương 1,6 túi/đơn hàng. Riêng một số siêu thị tại Hà Nội có thể phát sinh tới 200.000 túi/ngày, tương đương khoảng 1 tấn nilon, với chi phí từ 11-20 triệu đồng/tháng.

Để thay đổi thực trạng này, Việt Nam đã xây dựng khung chính sách khá đầy đủ với mục tiêu đến năm 2025, 100% siêu thị và trung tâm thương mại sử dụng túi nilon thân thiện môi trường, đồng thời từng bước áp dụng công cụ kinh tế như thu phí túi nilon.

Nhiều doanh nghiệp bán lẻ cũng đã triển khai các sáng kiến xanh như AEON Việt Nam giảm 1.000 đồng cho khách không dùng túi nilon; Lotte Mart và Central Retail tặng điểm thưởng cho khách mang túi cá nhân; Annam Gourmet và MM Mega Market thu phí túi nilon; TH true mart thay thế bao bì thân thiện và thu gom vỏ hộp sữa để tái chế.

Bà Quách Thị Xuân cho biết, nhiều mô hình quốc tế như bao bì giấy gạo có thể ăn được, trạm nạp (refill), ly cà phê tái sử dụng bằng mã QR hay dịch vụ cho thuê hộp đựng đã chứng minh hiệu quả trong giảm nhựa dùng một lần.

Để thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, bà Xuân kiến nghị Việt Nam cần xây dựng lộ trình cắt giảm nhựa dùng một lần rõ ràng, sử dụng nguồn thu từ EPR để đầu tư hạ tầng tái sử dụng, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp tiêu chuẩn hóa bao bì, mở rộng mạng lưới thu hồi và tăng cường truyền thông nhằm thay đổi hành vi tiêu dùng.