Hà Nội tổng lực giảm rác thải nhựa: Bước ngoặt lớn trong quản lý môi trường đô thị

Thành đoàn Hà Nội trao tặng thùng rác phân loại cho các tổ dân phố, khu dân cư trên địa bàn.

Siết chặt quản lý rác thải nhựa: từ chính sách đến hành động

Ô nhiễm nhựa đang trở thành một trong những vấn đề môi trường cấp bách nhất trên thế giới. Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) cho biết mỗi năm hành tinh thải ra hơn 400 triệu tấn nhựa, trong đó phần lớn là sản phẩm dùng một lần gây ô nhiễm đại dương và đe dọa nghiêm trọng đến hệ sinh thái. Nếu không có biện pháp can thiệp quyết liệt, lượng nhựa rò rỉ ra môi trường có thể tăng thêm 50% vào năm 2040. Tại Việt Nam, lượng rác thải nhựa phát sinh khoảng 1,8 triệu tấn mỗi năm, trong đó từ 280.000 đến 730.000 tấn trôi ra biển nhưng tỷ lệ tái chế mới đạt khoảng 27%.

Bức tranh đáng lo ngại này đặt ra yêu cầu cấp thiết cho các đô thị lớn như Hà Nội trong việc đổi mới phương thức quản lý và giảm thiểu phát sinh chất thải nhựa.

Theo Luật Bảo vệ môi trường 2020 và Nghị định 08/2022, sau năm 2025, nhiều cơ sở dịch vụ tại Hà Nội sẽ phải dừng hoàn toàn việc sử dụng sản phẩm nhựa dùng một lần. Từ ngày 1/1/2026, việc sản xuất và nhập khẩu túi ni lông khó phân hủy không đạt tiêu chuẩn về kích thước và độ dày cũng sẽ bị ngừng hoàn toàn. Đây là những quy định mạnh mẽ nhằm hiện thực hóa mục tiêu kiểm soát rác thải nhựa, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và tạo động lực để các doanh nghiệp thay đổi mô hình sản xuất, tiêu dùng.

Bà Nguyễn Thị Hưởng, Phó Trưởng phòng Quản lý chất thải rắn, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, cho biết thành phố đã triển khai thí điểm phân loại rác tại nguồn tại 5 quận nội đô gồm Hoàn Kiếm, Ba Đình, Đống Đa, Hai Bà Trưng và Nam Từ Liêm. Trong đó, quận Hoàn Kiếm đã thực hiện đồng bộ tại cả 18 phường, còn các quận khác lựa chọn từ một đến ba phường trọng điểm để triển khai. Rác thải được chia thành bốn nhóm cơ bản gồm tái chế tái sử dụng, chất thải nguy hại, chất thải cồng kềnh và chất thải còn lại. Để hỗ trợ triển khai, thành phố đã bố trí 115 điểm đặt thùng phân loại rác, 24 điểm tập kết rác cồng kềnh và giao Công ty URENCO thực hiện thu gom định kỳ. Tại Cầu Diễn, một nhà máy xử lý rác cồng kềnh công suất 10 tấn/ngày đã được đưa vào vận hành thử nghiệm.

Cùng với phân loại, Hà Nội triển khai mô hình “đổi rác lấy quà” vào thứ Bảy hằng tuần, thu hút đông đảo sự tham gia của người dân. Người dân đem rác tái chế đến các điểm thu gom và đổi lấy quà tặng, từ đó hình thành thói quen phân loại, đồng thời đưa các vật liệu có khả năng tái chế quay trở lại vòng đời sản phẩm. Sau thời gian thí điểm, thành phố đã thu gom khoảng 380 tấn rác tái chế và 160 tấn rác cồng kềnh; riêng quận Hoàn Kiếm ghi nhận lượng rác còn lại giảm từ 2,2% đến 2,8%. Đây là những tín hiệu tích cực cho thấy hiệu quả thực tiễn của mô hình phân loại rác tại nguồn.

Để chuẩn bị triển khai đồng bộ từ ngày 1/1/2025, Sở Tài nguyên và Môi trường Hà Nội đã ban hành văn bản 10750/STNMT-QLCTR hướng dẫn quy trình phân loại, thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải, tạo hành lang pháp lý thống nhất cho toàn thành phố. Tuy nhiên, theo bà Hưởng, quá trình triển khai vẫn còn gặp không ít khó khăn. Việc sắp xếp lại đơn vị hành chính khiến bộ máy và nhân lực biến động, cần thời gian ổn định. Hạ tầng kỹ thuật thiếu đồng bộ, đặc biệt là tại các điểm tập kết và trung chuyển rác. Dù Nghị định 45/2022 đã quy định rõ chế tài xử phạt và Hà Nội đã áp dụng mức phạt cao gấp đôi theo Luật Thủ đô và Nghị quyết 08/2025, song hệ thống camera giám sát chưa hoàn thiện khiến việc ghi nhận vi phạm chưa thực sự hiệu quả. Thành phố đang nghiên cứu tích hợp hệ thống camera an ninh để giám sát toàn bộ quá trình phân loại và thu gom, từ đó đảm bảo minh bạch và tăng tính răn đe.

Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đã trình UBND thành phố Tờ trình số 25 ngày 28/11/2025 về quy định quản lý chất thải rắn sinh hoạt, trong đó nêu rõ yêu cầu phân loại tại nguồn, quy định về bao bì chứa rác, điểm chuyển giao và phương án thu gom vận chuyển xử lý. Tờ trình cũng đề xuất ứng dụng công nghệ thông tin để giám sát liên tục quy trình từ phía người dân đến đơn vị thu gom, đồng thời nâng cao tính hiệu quả của hệ thống quản lý.

Hà Nội đặt mục tiêu đến năm 2025 đạt 100% cơ quan nhà nước, trường học và bệnh viện không sử dụng sản phẩm nhựa dùng một lần. Đến năm 2030, thành phố sẽ giảm tối thiểu 90% rác thải nhựa khó phân hủy và tiến tới loại bỏ hoàn toàn túi ni lông trong mua sắm, sinh hoạt. Để đạt được mục tiêu này, thành phố xác định phải triển khai đồng bộ các giải pháp, kết hợp giữa quản lý nhà nước, ứng dụng công nghệ, sự tham gia của doanh nghiệp và đặc biệt là thay đổi thói quen của người dân.

Các thành viên nhóm Tagom ở Hà Nội hướng dẫn người dân cách phân loại rác

Từ chính sách đến chuyển đổi hành vi và kinh tế tuần hoàn

Hà Nội đã phát động chương trình “Hành động vì một tương lai không rác thải nhựa”, thu hút sự đồng hành của các sở, ngành và tổ chức chính trị xã hội. Tại nhiều địa phương như Hoàn Kiếm, Ba Đình, Hà Đông, các hoạt động tập huấn, đổi rác lấy quà, ngày hội môi trường được tổ chức thường xuyên và thu hút hàng nghìn người dân tham gia.

PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược Chính sách Nông nghiệp và Môi trường, nhận định Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã đặt nền tảng pháp lý quan trọng cho chính sách kiểm soát rác thải nhựa tại Việt Nam. Việc quản lý chất thải theo vòng đời sản phẩm, bao gồm giảm sử dụng nhựa dùng một lần, là định hướng chiến lược giúp Hà Nội có cơ sở triển khai các giải pháp linh hoạt và mạnh mẽ hơn so với các địa phương khác nhờ đặc thù của Luật Thủ đô. Chỉ thị 20/CT-TTg càng nhấn mạnh tính cấp thiết của vấn đề, tạo động lực để các đô thị lớn như Hà Nội hành động quyết liệt.

Theo ông Thọ, chính sách giảm rác thải nhựa lần này không chỉ hướng đến người tiêu dùng mà tác động toàn chuỗi cung ứng, từ nhà sản xuất, nhà phân phối đến từng hộ kinh doanh và người dân. Lộ trình chuyển đổi được chia thành các giai đoạn phù hợp. Các doanh nghiệp lớn phải triển khai trước, tiếp đến là chợ dân sinh, cửa hàng bán lẻ và cuối cùng là từng hộ gia đình. Chính sách mở rộng trách nhiệm của nhà sản xuất buộc họ phải tái chế, sử dụng nhựa tái chế trong bao bì sản phẩm, từ đó thúc đẩy ngành tái chế phát triển bền vững và kéo dài vòng đời vật liệu.

Tuy nhiên, ông Thọ cho rằng, thách thức của Hà Nội không nhỏ. Quá trình giám sát, kiểm tra hàng nghìn điểm kinh doanh, từ nhà hàng đến quán cà phê và cửa hàng tạp hóa, đòi hỏi cơ chế vận hành chặt chẽ và bền bỉ. Trong giai đoạn đầu, Hà Nội dự kiến thí điểm tại khu vực Vành đai 1, nơi tập trung đông doanh nghiệp dịch vụ. Các nhà hàng, khách sạn, quán cà phê tại đây phải thay thế sản phẩm nhựa dùng một lần bằng vật liệu thân thiện hơn, đồng thời tái cấu trúc vận hành, tìm kiếm nguồn cung mới và quản lý chi phí hiệu quả hơn. Đây không chỉ là thách thức, mà còn là cơ hội để doanh nghiệp khẳng định trách nhiệm xã hội và xây dựng thương hiệu bền vững.

Trong khi đó, với các hộ kinh doanh nhỏ lẻ, việc chuyển đổi sang giải pháp xanh sẽ gặp nhiều khó khăn do hạn chế về vốn và khả năng tiếp cận nguồn cung. Ông Thọ cho rằng thành phố cần hỗ trợ các nhóm dễ tổn thương bằng cách cung cấp mẫu sản phẩm thay thế, kết nối nhà cung cấp, tổ chức tập huấn kỹ thuật hoặc triển khai tín dụng xanh quy mô nhỏ, đảm bảo không ai bị bỏ lại phía sau.

Học sinh Hà Nội thu gom chai nhựa đổi lấy cây xanh

PGS.TS Lưu Đức Hải, Chủ tịch Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam, cho rằng cần có chính sách thuế cao đối với việc sản xuất và tiêu thụ túi ni lông khó phân hủy nhằm giảm động lực sử dụng. Thành phố cũng cần ban hành tiêu chuẩn kỹ thuật và độ an toàn cho các vật liệu thay thế như túi sinh học, hộp giấy, túi vải. Luật gia Lê Quang Vững đánh giá Hà Nội cần tận dụng các quy định trong Luật Thủ đô 2024 để xây dựng chương trình phân loại rác tại nguồn và áp dụng công nghệ tiên tiến trong xử lý chất thải.

Một điểm sáng đáng ghi nhận là sự vào cuộc mạnh mẽ của các doanh nghiệp lớn như BRG, T&T Group, VinMart, Co.opmart trong chuyển đổi sử dụng bao bì thân thiện môi trường, tài trợ các hoạt động thu gom rác nhựa hoặc xây dựng chuỗi cung ứng xanh. Đại diện Hiệp hội Bao bì Việt Nam cho biết cần có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ sản xuất bao bì phân hủy sinh học để giảm giá thành và tăng khả năng cạnh tranh.

Hà Nội cũng đang hợp tác với các viện nghiên cứu và trường đại học để phát triển công nghệ xử lý rác nhựa, tái chế và sản xuất nguyên liệu tái sinh, hướng tới hình thành các trung tâm sáng tạo xanh tại khu công nghiệp Sóc Sơn và Hòa Lạc. Một trụ cột quan trọng khác của chiến lược giảm rác thải nhựa là truyền thông và giáo dục cộng đồng. Thành phố đã triển khai nhiều chiến dịch tại trường học, tổ dân phố, hội phụ nữ và đoàn thanh niên, nhằm nâng cao nhận thức và thúc đẩy thay đổi hành vi.

Tương lai không rác thải nhựa của Hà Nội hoàn toàn khả thi khi mỗi người dân nhận thức được vai trò của mình trong bảo vệ môi trường. Mỗi hành động nhỏ như từ chối túi ni lông, hạn chế sản phẩm nhựa dùng một lần hay phân loại rác đúng cách sẽ góp phần vào mục tiêu chung của thành phố. Khi cộng đồng, doanh nghiệp và chính quyền cùng chung tay, Hà Nội có thể tiến gần hơn tới một đô thị xanh, sạch, văn minh và đáng sống.