Chuyển từ “hỗ trợ” sang “kiến tạo” để mở đường cho doanh nghiệp nhỏ và vừa phát triển

Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa (Ảnh VPQH)

Không chỉ hỗ trợ doanh nghiệp tồn tại, mà tạo động lực để doanh nghiệp lớn lên

Sau gần 10 năm thực hiện, Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2017 đã tạo nền tảng pháp lý cho hệ thống chính sách hỗ trợ doanh nghiệp. Tuy nhiên, theo Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn, thực tiễn cho thấy một số chính sách chưa phát huy đầy đủ hiệu quả; phương thức hỗ trợ còn phân tán, chưa thực sự xuất phát từ nhu cầu của doanh nghiệp; việc tiếp cận chính sách còn khó khăn, trong khi cơ chế đánh giá hiệu quả sau hỗ trợ chưa rõ nét.

Chính những hạn chế này đặt ra yêu cầu thay đổi cách tiếp cận. Chính sách trong giai đoạn mới không chỉ hướng tới gia tăng số lượng doanh nghiệp, mà phải nâng chất lượng, năng lực cạnh tranh, khả năng đổi mới sáng tạo, tham gia chuỗi giá trị và tạo điều kiện để doanh nghiệp phát triển lên quy mô lớn hơn.

Bởi vậy, việc Chính phủ đề xuất đổi tên thành Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa mang ý nghĩa nhiều hơn một thay đổi kỹ thuật. Theo Tờ trình, tên gọi mới phản ánh sự chuyển dịch từ tư duy lấy “hỗ trợ doanh nghiệp” làm chính sang “kiến tạo điều kiện thuận lợi để doanh nghiệp phát triển”.

Tinh thần này được cụ thể hóa khá rõ trong thiết kế chính sách. Dự thảo xác định hỗ trợ phải có trọng tâm, có thời hạn, phù hợp khả năng cân đối nguồn lực, công khai, minh bạch và gắn với kết quả đầu ra. Thước đo vì vậy không còn đơn thuần là có bao nhiêu doanh nghiệp nhận hỗ trợ, mà quan trọng hơn là doanh nghiệp thay đổi thế nào sau khi thụ hưởng chính sách.

Đáng chú ý, dự thảo thiết lập một lộ trình phát triển khá rõ: khuyến khích doanh nghiệp siêu nhỏ chuyển lên nhỏ, doanh nghiệp nhỏ lên vừa và doanh nghiệp vừa phát triển thành doanh nghiệp lớn. Đây chính là điểm thể hiện rõ nhất triết lý “phát triển” của dự án Luật.

Cùng với thay đổi mục tiêu, phương thức hỗ trợ cũng được thiết kế lại. Nhà nước chuyển từ trực tiếp cung cấp những gì mình có sang kiến tạo hệ sinh thái và hỗ trợ những gì doanh nghiệp cần. Dự thảo đưa vào Phiếu hỗ trợ doanh nghiệp, đặt hàng, giao nhiệm vụ; đồng thời kết nối chuyên gia, cơ sở ươm tạo, phòng thí nghiệm dùng chung, trung tâm đổi mới sáng tạo, trường đại học, viện nghiên cứu, tổ chức tài chính, quỹ đầu tư, hiệp hội và doanh nghiệp lớn. Ngân sách nhà nước theo đó được định hướng không chỉ là nguồn “chi hỗ trợ”, mà còn đóng vai trò dẫn dắt, chia sẻ rủi ro và huy động thêm nguồn lực xã hội.

Điểm mới đáng quan tâm khác là phạm vi hỗ trợ đi thẳng vào những nút thắt doanh nghiệp thường gặp: vốn, mặt bằng, công nghệ và thị trường.

Riêng về vốn, dự thảo khuyến khích cho vay dựa trên dữ liệu, dòng tiền, chuỗi giá trị, tài sản hình thành trong tương lai, quyền tài sản, quyền sở hữu trí tuệ và tài sản vô hình; đồng thời mở hướng phát triển tài trợ chuỗi cung ứng, tài trợ theo đơn hàng, đồng đầu tư, tài chính hỗn hợp, vốn mồi và các công cụ tài chính khác.

Với mặt bằng sản xuất, dự thảo đưa ra cơ chế dành quỹ đất tại khu công nghiệp, cụm công nghiệp cho DNNVV và hỗ trợ giảm tối thiểu 30% tiền thuê lại đất trong 5 năm đầu đối với các trường hợp thuộc phạm vi quy định.

Đối với khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, doanh nghiệp được hỗ trợ từ nghiên cứu, đổi mới công nghệ, sở hữu trí tuệ đến nền tảng số, phần mềm và bảo vệ dữ liệu. Dự thảo còn quy định chi phí nghiên cứu và phát triển của DNNVV được tính bằng 200% chi phí thực tế khi xác định chi phí được trừ để tính thu nhập chịu thuế.

Như vậy, nếu được thiết kế và thực thi đúng mục tiêu, chuỗi chính sách mới không chỉ giúp doanh nghiệp giảm một phần chi phí, mà hướng tới tăng năng lực tự thân để doanh nghiệp trưởng thành.

Khơi thông vốn phải đi vào đúng “điểm đau” của doanh nghiệp

Tán thành sự cần thiết ban hành Luật mới, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi đánh giá việc sửa đổi toàn diện có căn cứ chính trị và phù hợp yêu cầu thực tiễn. Cơ quan thẩm tra cũng nhất trí đổi tên Luật, nhưng đồng thời chỉ ra một vấn đề đáng lưu ý: dù tên gọi đã chuyển từ “hỗ trợ” sang “phát triển”, nội dung dự thảo vẫn tập trung nhiều vào các biện pháp hỗ trợ.

Vì vậy, cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục rà soát để thể hiện thực chất hơn tư duy “kiến tạo, phát triển”, tạo động lực cho DNNVV tăng cả quy mô và chất lượng, nâng năng suất, năng lực cạnh tranh cốt lõi, quản trị và đổi mới sáng tạo, qua đó khắc phục tình trạng hỗ trợ dàn trải, phân tán.

Yêu cầu này đặc biệt rõ trong chính sách tín dụng - một trong những nội dung gần nhất với cộng đồng doanh nghiệp và cũng có ý nghĩa trực tiếp đối với lĩnh vực ngân hàng.

Dự thảo mở ra nhiều phương thức tiếp cận vốn mới, song Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính cho rằng, quy định tại Điều 8 vẫn còn chung chung, mang tính “Nhà nước khuyến khích”, “Nhà nước thúc đẩy”, về cơ bản chưa giải quyết được những khó khăn lớn nhất của doanh nghiệp trong tiếp cận nguồn vốn.

Đây là vấn đề cần được tiếp tục làm rõ trong quá trình hoàn thiện Luật. Bởi nếu mục tiêu là chuyển từ hỗ trợ sang phát triển, chính sách vốn phải đủ khả năng đi tới những doanh nghiệp có phương án kinh doanh khả thi nhưng gặp hạn chế khi tiếp cận nguồn tài chính truyền thống.

Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị rà soát chính sách thuế để bảo đảm thống nhất với pháp luật chuyên ngành; chính sách mặt bằng phải khả thi và phù hợp pháp luật đất đai, tài sản công. Đối với quỹ đầu tư mạo hiểm tư nhân có nguồn vốn nhà nước tham gia, cần làm rõ thẩm quyền, phạm vi, mức độ tham gia, cơ chế quản trị, chia sẻ rủi ro và lợi ích cũng như trách nhiệm bảo toàn vốn.

Một chính sách mới khác có khả năng tác động trực tiếp tới thị trường là dành cơ hội cho DNNVV trong mua sắm công. Dự thảo đề xuất gói thầu xây lắp, mua sắm hàng hóa và gói thầu hỗn hợp không quá 20 tỷ đồng được dành cho DNNVV; đồng thời đặt ra tỷ lệ dành cho khu vực này tham gia mua sắm công.

Cơ quan thẩm tra cho rằng cần xem xét kỹ tính khả thi, tránh xung đột với pháp luật đấu thầu, kỷ luật tài chính, yêu cầu phòng, chống tham nhũng cũng như các điều ước quốc tế liên quan.

Chính sách phải đến được doanh nghiệp, không tạo thêm “xin - cho”

Nếu một đầu của dự án Luật là mở rộng không gian chính sách thì đầu còn lại là làm sao để doanh nghiệp thực sự tiếp cận được chính sách. Đây cũng là điểm cơ quan thẩm tra đặt ra khá thẳng thắn.

Đại diện Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính, ông Phan Văn Mãi đề nghị bảo đảm nguyên tắc công khai, minh bạch, xác định rõ tiêu chí và điều kiện thụ hưởng; đặc biệt không phát sinh thêm thủ tục hành chính, tránh cơ chế xét duyệt, “xin - cho”. Các chương trình hỗ trợ cần có thời hạn, mục tiêu, nguồn lực và kết quả đầu ra rõ ràng.

Cách tiếp cận này phù hợp với chính sự thay đổi mà Chính phủ đặt ra khi xây dựng Luật: quản lý chính sách phải chuyển từ nặng về quy trình, thủ tục sang quản lý bằng dữ liệu, kết quả và trách nhiệm giải trình; số hóa việc tiếp nhận, triển khai, theo dõi, giám sát và đánh giá hỗ trợ.

Một mắt xích đáng chú ý trong quá trình “lớn lên” của khu vực doanh nghiệp là chuyển đổi từ hộ kinh doanh. Dự thảo thiết kế một giai đoạn chuyển tiếp với thủ tục đăng ký doanh nghiệp trong một ngày làm việc, miễn một số phí, lệ phí, áp dụng chế độ thuế và kế toán đơn giản, hỗ trợ nền tảng số, dịch vụ kế toán và hướng dẫn tuân thủ pháp luật.

Cơ quan thẩm tra tán thành mục tiêu này nhưng yêu cầu làm rõ đối tượng, thời hạn, nội dung, mức và nguồn lực hỗ trợ, đồng thời đánh giá đầy đủ tác động để chính sách khả thi, dễ tiếp cận và thống nhất với hệ thống pháp luật.

Điểm quyết định hiệu quả của Luật vẫn nằm ở tổ chức thực hiện. Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị phân định rõ trách nhiệm giữa các bộ, ngành, địa phương và tổ chức hỗ trợ; tăng chia sẻ dữ liệu, đánh giá chính sách theo kết quả đầu ra và đặc biệt không yêu cầu doanh nghiệp cung cấp lại những thông tin mà cơ quan nhà nước đã có.

Nhìn từ toàn bộ thiết kế của dự án Luật, thông điệp chính sách vì thế khá rõ: DNNVV không chỉ cần được hỗ trợ để tồn tại, mà cần một môi trường đủ thuận lợi để trưởng thành. Từ vốn, đất đai, công nghệ đến thị trường, từ hộ kinh doanh lên doanh nghiệp và từ doanh nghiệp nhỏ lên quy mô lớn hơn, các chính sách đang được thiết kế thành một lộ trình phát triển. Nhưng để sự chuyển đổi từ “hỗ trợ” sang “kiến tạo” thực sự có ý nghĩa, chính sách phải đúng nhu cầu, dễ tiếp cận, có điểm dừng và đo được hiệu quả. Khi đó, nguồn lực Nhà nước mới thực sự trở thành vốn dẫn dắt, khơi thông thêm nguồn lực xã hội và tạo động lực để khu vực DNNVV nâng cao năng lực cạnh tranh, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị và phát triển về cả quy mô lẫn chất lượng.